लोकनारायण सुबेदी 
इतिहासको सही र उच्च सम्मान, वर्तमानको स्पष्ट र बस्तुबादी विश्लेषण तथा भविष्य निर्माणको दृढ संकल्पकासाथ कमरेड पुष्लाललाई सम्मान र स्मरण गरिनु पर्दछ ।
कमरेड पुष्पलाललाई सम्झनु भनेको उहाँको तस्बिरमा माल्यार्पण गर्नु वा जन्मजयन्तीमा भाषण गर्नु मात्र होइन; उहाँले उठाउनुभएको  विचार, संघर्ष र परिवर्तनका प्रश्नलाई आजका युवा–विद्यार्थीका वास्तविक समस्या तथा आकांक्षासँग जोडेर बुझ्नु र यूवा–बिद्यार्थी समुदायका ततकालीन र दीर्घकालीन समस्या समाधानको खोजी गर्नु हो। नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलनका संस्थापक तथा प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका अग्रणी व्यक्तित्व कमरेड पुष्पलालले नेपाली समाजलाई बर्गीय शोषण, सामाजिक असमानता र निरङ्कुशताबाट मुक्त गर्ने महत्वपूर्ण,सही र सार्थक सपना देख्नुभएको थियो। त्यसैले, आजका युवा–विद्यार्थीले उहाँलाई इतिहासका पात्रका रूपमा मात्र होइन, आफ्नो शिक्षा, रोजगारी, अधिकार, सामाजिक न्याय र देशको भविष्यसँग जोडिएको विचारक तथा परिवर्तनका प्रष्ट अगुवाका रूपमा बुझ्नुपर्छ। उहाँको चिन्तन, चरित्र र ब्यहारलाई सही  केलाएर हेर्दा जो कोही पनि कुन महत्वपूर्ण निष्कर्शमा पुग्दछ भने पुष्पलाललाई बुझ्नु भनेको आफ्नो समय र समाजलाई बुझ्नु तथा सही दिशामा अघि बढ्नु हो ।

यस सन्दर्भमा कुरा गर्दा उहाँले १५ सेप्टेम्बर १९४९ मा नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीको स्थापना गरेर पुष्पलालले नेपाली राजनीतिमा नयाँ वैचारिक धाराको जग बसाल्नुभएको प्रष्ट देखिन्छ । सामन्तवाद तथा साम्राज्यवादी प्रभाव र दबाबाट मुक्ति, सामाजिक न्याय तथा शोषणरहित समाज निर्माण उहाँको राजनीतिक दृष्टिकोणका यी तीन अत्यन्तै  महत्वपूर्ण आधार दखिन्छन्।

यी नेपाली समाजको आमूल अग्रगामी भबिष्य निर्माणको उद्बोधन गर्ने महत्वपूर्ण दृष्टिकोणलाई आत्मसात गर्दै आजका युवा–विद्यार्थीले आफ्नै बर्तमान समाजका प्रश्नबाट अध्ययन शुरु गर्नुपर्छ। किन धेरै विद्यार्थीले गुणस्तरीय शिक्षा पाउँदैनन् ? किन पढेलेखेका युवासमेत बेरोजगार छन् ? किन लाखौँ युवा रोजगारीका लागि विदेश जान बाध्य हुन्छन् ? किन किसानले उत्पादनको उचित मूल्य पाउँदैनन् र श्रमिकले आफ्नो श्रमअनुसारको सम्मान तथा सुविधा प्राप्त गर्दैनन् ? यी समस्यालाई व्यक्तिगत असफलताका रूपमा मात्र नहेरी तिनका आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक कारण पहिल्याउनु नै पुष्पलालको विचार अध्ययन गर्ने एउटा ठोस, मूर्त र  व्यावहारिक बाटो हो।

 यस सम्वन्धमा कुरा गर्दा विद्यार्थीहरुले आफ्ना हक  अधिकार, गुणस्तरीय शिक्षा र रोजगारीलाई केन्द्रमा राख्नै पर्ने हुन्छ भन्ने कुरामा उहाँकाे सदैब जाेड हुन्थ्याे । के प्रष्ट बुझ्नु बुझाउनु पर्दछ भने शिक्षा कुनै अवसर किनबेच गर्ने वस्तु होइन, व्यक्तित्व विकास र सामाजिक रूपान्तरणको महत्वपूर्ण आधार हो। कमरेड पुष्पलालले ऐतिहासिक कम्युनिष्ट घोषणापत्रमार्फत निःशुल्क तथा अनिवार्य प्राथमिक शिक्षा र सर्वसाधारणका  जनतान्त्रिक अधिकारको प्रश्न उठाउनु भएको थियो।
त्यसैले आजका विद्यार्थीले यसलाई विद्यालय र विश्वविद्यालयमा गुणस्तरीय शिक्षा, पारदर्शी शुल्क, छात्रवृत्तिमा समान पहुँच, सुरक्षित शैक्षिक वातावरण, पुस्तकालय, अनुसन्धान तथा व्यावहारिक सीपको मागसँग जोड्नुपर्छ। शिक्षण संस्थाका समस्याबारे तथ्य सङ्कलन गर्ने, विद्यार्थीको आवाज सुन्ने, संवाद र संगठित पहलबाट समाधान खोज्ने तथा सार्वजनिक निकायलाई जवाफदेही बनाउने काममा युवा सक्रिय हुन सक्छन् र सक्नु पर्दछ । 
त्यसैगरी, बेरोजगारी र वैदेशिक पलायनलाई व्यक्तिगत रोजाइको प्रश्नमा मात्र सीमित नगरी देशभित्र उत्पादन, उद्योग, कृषि, विज्ञान, प्रविधि र उद्यमशीलताका अवसर कसरी बढाउन सकिन्छ भन्ने बहसमा युवाले आफ्नो ज्ञान र सिर्जनशीलता लगाउनुपर्छ।

सामाजिक विभेदविरुद्ध व्यवहारमै उभिने कुरा कमरेड पुष्पलालले हमेश सम्ङाउने गर्नुहुन्थ्याे । वास्तवमा  पुष्पलालबाट शिक्षा लिदा समाज परिवर्तनको कुरा गर्ने युवा आफ्नै व्यवहारमा जातीय विभेद, लैङ्गिक असमानता, छुवाछूत, अपमान र अवसरको असमानताविरुद्ध दृढतापूर्ब उभिनुपर्छ। कक्षाकोठा, छात्रावास, कार्यस्थल, सामाजिक सञ्जाल र सार्वजनिक जीवनमा विभेद देख्दा मौन नबस्ने, प्रभावित व्यक्तिको आवाज सुन्ने र समान अधिकारको पक्षमा उभिने काम परिवर्तनको वास्तविक अभ्यास हो।
त्यसरी नै युवा–विद्यार्थीले दलित, महिला, श्रमिक, किसान, अपाङ्गता भएका व्यक्ति तथा सीमान्तकृत समुदायका समस्या उनीहरूकै अनुभवबाट बुझ्नुपर्छ। अरूका तर्फबाट बोल्ने मात्र होइन, उनीहरूलाई निर्णय र नेतृत्वमा समान स्थान दिलाउने वातावरण निर्माण गर्नु पनि  उत्तिकै आवश्यक छ। पुष्पलालको सामाजिक न्यायको दृष्टिलाई आजको जीवनमा उतार्ने आजको अर्थ नै यही हो।
 नाराभन्दा अध्ययन, तथ्य र जनसम्बन्धलाई महत्व दिने अर्को महत्वपूर्ण कुरा छ । कमरेड पुष्पलालको वैचारिक योगदान बुझ्न उहाँका लेखन, ऐतिहासिक घोषणापत्र, पार्टी स्थापनाको सन्दर्भ र नेपालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनको इतिहास अध्ययन गर्नुपर्छ। युवाले आफूले सुनेको वा सामाजिक सञ्जालमा देखेको हरेक कुरालाई सत्य नठानी प्रमाण खोज्ने, फरक विचार पढ्ने र तर्कका आधारमा सही र ठोस निष्कर्श निकाल्ने बानी विकास गर्नुपर्छ ।

यस सन्दर्भमा विद्यालय, क्याम्पस र समुदायमा अध्ययन समूह, विचार गोष्ठी र सार्वजनिक छलफल आयोजना गर्न सकिन्छ। स्थानीय बेरोजगारी, शिक्षाको अवस्था, कृषि सङ्कट, वातावरणीय समस्या वा सार्वजनिक सेवाबारे तथ्य सङ्कलन गरी साना अध्ययन प्रतिवेदन तयार गर्न सकिन्छ । अनि यसरी अध्ययनलाई जीवनसँग र विचारलाई व्यवहारसँग जोड्दा मात्र सही राजनीतिक चेतना यथार्थपरक र गहिरो हुन्छ ।
वैचारिक प्रतिबद्धता हुनु एकदमै महत्वपूर्ण छ, तर आलोचनात्मक प्रश्न गर्न सक्ने क्षमता पनि त्यत्तिकै आवश्यक छ। पुष्पलालको सम्मान गर्नु भनेको उहाँलाई प्रश्नभन्दा माथि राख्नु होइन; न त उहाँमाथ हुँदे नभएका फत्तुर लगाउनु हो । त्यसको बिपरीत उहाँका योगदान, विचार र ऐतिहासिक अनुभवको अध्ययनबाट आजका समस्याको समाधान खोज्नु हो।

.संगठन निर्माण, जनतान्त्रिक सहभागिता र सार्वजनिक उत्तरदायित्व बारे कमरेड पुष्पलालकाे बिशेषा जाे हुने गर्दर्थ्याे ।पुष्पलालले परिवर्तनका लागि संगठित जनशक्तिको आवश्यकता र संयुक्त आन्दोलनमा निरन्तर जोड दिनुभयो। आजका युवाले यसबाट सिक्ने पाठ भनेको एक्लो असन्तुष्टिलाई सामूहिक, रचनात्मक र उत्तरदायी पहलमा रूपान्तरण गर्नु हो।
क्याम्पसमा विद्यार्थीका साझा समस्या समाधान गर्न पहल गर्ने, समुदायमा सरसफाइ तथा साक्षरता अभियान चलाउने, विपद्का बेला सहयोग जुटाउने, स्थानीय सरकारका बजेट र कार्यक्रमबारे जानकारी लिने तथा सार्वजनिक खर्च र सेवाको पारदर्शिताबारे प्रश्न उठाउने काममा युवाले भूमिका निर्वाह गर्न सक्छन्। यस्ता कामले नागरिक चेतना, नेतृत्व, सहकार्य र सार्वजनिक जिम्मेवारीको विकास गर्छन्।
राजनीतिक संगठनमा आबद्ध हुनु वा नहुनुभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा विचारपूर्वक निर्णय लिनु, असहमतिलाई सम्मान गर्नु, आलोचना स्वीकार गर्नु र सार्वजनिक हितप्रति उत्तरदायी रहनु हो। लोकतान्त्रिक अधिकारको प्रयोग गर्दा तथ्य, अहिंसात्मक संवाद र कानुनी प्रक्रियालाई महत्त्व दिनु पनि आवश्यक छ। अजका डिजिटल युगका युवाहरु सूचना उपभोक्ता मात्र होइन, सचेत नागरिक बन्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ ।आजका युवा डिजिटल प्रविधिसँग गहिरो रूपमा जोडिएका छन्। तर सूचना छिटो फैलिनु र सत्य छिटो पहिचान हुनु एउटै कुरा होइन। भ्रामक समाचार, घृणापूर्ण अभिव्यक्ति, कृत्रिम रूपमा तयार गरिएका सामग्री र तथ्यविहीन प्रचारले जनमतलाई प्रभावित गर्न सक्छन्।
त्यसैले युवा–विद्यार्थीले सूचना कहाँबाट आयो, यसको प्रमाण के छ र यसको पछाडि कुन स्वार्थ हुन सक्छ भन्ने प्रश्न गर्न सिक्नुपर्छ। डिजिटल माध्यमलाई केवल मनोरञ्जन वा आक्रोश व्यक्त गर्ने ठाउँका रूपमा नभई ज्ञान बाँड्ने, सार्वजनिक समस्या उजागर गर्ने, नागरिक संवाद अघि बढाउने र रचनात्मक अभियान सञ्चालन गर्ने माध्यमका रूपमा प्रयोग गर्नुपर्छ।
प्रविधिको विकासबाट कसलाई अवसर प्राप्त भइरहेको छ, कसको रोजगारी जोखिममा छ र डिजिटल पहुँचमा को पछाडि परेको छ भन्ने प्रश्न उठाउनु पनि आजको सामाजिक तथा आर्थिक विश्लेषणको हिस्सा हो भन्ने कुरा यूवा बिद्यार्थीले गहिरो गरी बुझ्नु र मनन गर्नु पर्दछ ।

 देशको भविष्य निर्माणमा युवाको सिर्जनात्मक भूमिका अनिवार्य र अपरिहार्य छ भन्ने महत्वपूर्ण कुरालाई आत्मसात गरेर  । कमरेड पुष्पलालले नेपालको मुक्तिलाई व्यापक अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक तथा वैचारिक सन्दर्भमा हेर्नुभएको थियो। आजका युवाले पनि जलवायु सङ्कट, प्रविधिको तीव्र विकास, विश्व अर्थतन्त्र, श्रम आप्रवासन र अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति सम्बन्धले नेपालको भविष्यमा पार्ने प्रभावलाई गहिरो गरी हेर्नु र बुझ्नुपर्छ।
तर विश्व परिस्थितिको विश्लेषणसँगै स्थानीय तहमा काम गर्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। कृषि र उत्पादनमा नयाँ ज्ञान प्रयोग गर्ने, वातावरण संरक्षण गर्ने, स्थानीय सीप र स्रोतको सदुपयोग गर्ने, वैज्ञानिक अनुसन्धान तथा नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन गर्ने र समाजका वास्तविक आवश्यकता समाधान गर्ने काममा युवाको सिर्जनशीलता परिचालित हुनुपर्छ।

अनि पुष्पलालबाट सिक्नै पर्ने अर्को एकदमै महत्वपूण कुरा देशभक्तिको अर्थ देशका समस्याबारे चुप लाग्नु होइन; समस्याको कारण बुझ्नु, समाधान प्रस्तुत गर्नु र सार्वजनिक हितका लागि जिम्मेवारी लिनु पर्ने कुरा हो। त्यसैले, राष्ट्रिय स्वाधीनता, सामाजिक न्याय र जनताको जीवनस्तर सुधार गर्ने प्रश्नलाई युवाले आफ्ना अध्ययन, पेसा र सामाजिक सहभागितासँग जोड्नुपर्छ भन्ने पुष्पलालको महत्वपूर्ण शिक्षा हो ।

पुष्पलालको ऐतिहासिक आह्वान र आजको युवा पुस्ताको कुरा गर्दा आफ्ना दाजु अमर शहीद गंगालालबाट समेत प्रेरणा लिएर युवावस्थादेखि नै राजनीतिक संघर्षमा होमिनुभएका पुष्पलालले युवा शक्तिलाई परिवर्तनको महत्वपूर्ण आधारका रूपमा बुझ्नुभयो। नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी स्थापना गर्दा प्रकाशित घोषणापत्रमा उहाँले युवा–विद्यार्थीलाई स्वतन्त्र र संघर्षशील संगठन निर्माण गर्न आह्वान गर्नुभएको थियो। त्यसमा सर्वसाधारणका जनतान्त्रिक अधिकार, निःशुल्क तथा अनिवार्य प्राथमिक शिक्षा, शिक्षामा सहज पहुँच र स्वतन्त्रता तथा अशान्तिका राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय श्रोहरुका बिरुद्ध शान्ति स्थापनाका प्रश्नलाई पनि ठूलो महव दिनु भएको थियो।
मूर्तरुपमा कुरा गर्नुपर्दा कमरेड पुष्पलालको त्यो ऐतिहासिक आह्वानले आजका युवा–विद्यार्थीलाई एउटा अत्यन्तै महत्वपूर्ण प्रश्न सोध्छ—हामी केवल आफ्नो व्यक्तिगत भविष्य बनाउने चिन्तामा सीमित छौँ कि आफ्नो समाज र देशको साझा भविष्यप्रति पनि जिम्मेवार छौँ ?
यसको उत्तर व्यक्तिगत जीवन त्याग्नुमा मात्र छैन। आफ्नो अध्ययनमा इमानदार हुनु, सीप र क्षमता विकास गर्नु, अन्यायविरुद्ध विवेकपूर्ण आवाज उठाउनु, श्रमको सम्मान गर्नु, सार्वजनिक स्रोतको दुरुपयोगविरुद्ध प्रश्न गर्नु र समाजका साझा समस्या समाधानमा योगदान दिन तत्पर हुनु र लागिपर्नु पनि देश र जनताप्रतिको महत्वपूर्ण जिम्मेवारी हो।
अन्त्यमा, कमरेड पुष्पलाललाई सम्झनुको वास्तविक अर्थ उहाँको नाम दोहो¥याउनु मात्र होइन, उहाँले उठाउनुभएका प्रश्नलाई आजको जीवनमा उतार्नु हो। विद्यार्थीका लागि त्यो गुणस्तरीय शिक्षा र समान अवसरको संघर्ष हो; बेरोजगार युवाका लागि रोजगारी र सम्मानजनक जीवनको प्रश्न हो; श्रमिक तथा किसानका लागि न्यायपूर्ण श्रमसम्बन्ध र उत्पादनको उचित प्रतिफलको प्रश्न हो; र सम्पूर्ण युवा पुस्ताका लागि वैज्ञानिक चेतना, सामाजिक समानता, राष्ट्रिय स्वाधीनता तथा जनतान्त्रिक उत्तरदायित्वको महत्वपूर्ण प्रश्न हो ।
हुन पनि इतिहासबाट सही  शिक्षा लिने, वर्तमानको यथार्थलाई तथ्यका आधारमा बुझ्ने र भविष्यका लागि व्यावहारिक पहल गर्ने युवा पुस्ताले मात्र पुष्पलालको विरासतलाई जीवन्त राख्न सक्छ । उहाँका विचारको तुलनात्मक र  आलोचनात्मक अध्ययन र सिर्जनात्मक प्रयोग गर्दै न्यायपूर्ण, समतामूलक र मानवीय समाज निर्माणमा योगदान दिन अग्रसर हुनु नै उहाँप्रतिको सार्थक सम्मान हुने यथार्थ आजका यूवा पिढीले जति बुझेका छन् त्यसलाई अझ गम्भीररुपमा बुझ्नु र सही दिशामा अघि बढ्नु आवश्यक छ ।