काठमाडौँ — उन्नाइसौँ शताब्दीमा कार्ल मार्क्स र फ्रेडरिक एंगेल्सद्वारा प्रतिपादित ‘मार्क्सवाद’ (Marxism) विश्व इतिहास, राजनीति, दर्शन र अर्थशास्त्रलाई सबैभन्दा गहिरो रूपमा प्रभावित गर्ने विचारधारामध्ये एक हो। पुँजीवादी व्यवस्थाभित्र उत्पन्न हुने आर्थिक असमानता, वर्गसंघर्ष र मजदुर वर्गमाथिको शोषणको वैज्ञानिक विश्लेषण गर्दै मार्क्सवादले समाज परिवर्तनको नयाँ मार्गप्रशस्त गरेको थियो।
​मार्क्सवादका प्रमुख सैद्धान्तिक आधार र मुख्य पक्षहरु
​१. ऐतिहासिक भौतिकवाद (Historical Materialism)
​मार्क्सवादको दार्शनिक आधार ‘द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद’ र ‘ऐतिहासिक भौतिकवाद’ हो। यस सिद्धान्त अनुसार मानव समाजको इतिहास र विकास विचार वा चेतनाले होइन, बल्कि समाजको उत्पादन प्रणाली र आर्थिक आधारले निर्धारण गर्छ। समाजमा उत्पादनका साधनहरू कसको नियन्त्रणमा छन् (जस्तै: जमिन, कलकारखाना, पुँजी), त्यसैले सामाजिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक सम्बन्धहरू तय गर्छ।
​२. वर्गसंघर्ष र शोषक-शोषित वर्ग
​मार्क्सवादले सम्पूर्ण मानव इतिहासलाई वर्गसंघर्षको इतिहासका रूपमा हेर्छ। समाज सधैँ दुई मुख्य वर्गमा विभाजित रहेको मार्क्सको तर्क छ: ​उत्पादनका साधनका मालिक (बुर्जुवा/शोषक वर्ग): जसले पुँजी र उद्योग नियन्त्रण गर्छन्।
​उत्पादन गर्ने मजदुर (सर्वहारा/शोषित वर्ग): जसले आफ्नो श्रम बेचेर जीवन चलाउँछन्।
उत्पादनका साधनमाथिको निजी स्वामित्वकै कारण पुँजीपति वर्गले मजदुरको श्रमको बढी हिस्सा (अतिरिक्त मूल्य) मुनाफाका रूपमा शोषण गर्ने गर्छ, जसले अन्ततः वर्गसंघर्षलाई जन्म दिन्छ।
​३. पुँजीवादको आलोचना र अधिशेष मूल्य (Surplus Value)
​कार्ल मार्क्सको प्रसिद्ध ग्रन्थ ‘दास क्यापिटल’ (Das Kapital) मा पुँजीवादी अर्थतन्त्रको गहन समीक्षा गरिएको छ। पुँजीवादले उत्पादन वृद्धि गरे पनि यसले धनलाई थोरै व्यक्तिहरूको हातमा केन्द्रित गर्ने र आम मजदुर वर्गलाई झन् गरिबीतर्फ धकेल्ने मार्क्सको दाबी छ। मजदुरले सिर्जना गरेको वास्तविक मूल्यभन्दा निकै कम ज्याला दिएर मालिकहरूले नाफा कमाउने परिपाटीलाई ‘अधिशेष मूल्यको सिद्धान्त’ भनिएको छ।
​४. समाजवाद र साम्यवादको परिकल्पना
​मार्क्सवादको अन्तिम लक्ष्य वर्गविहीन र राज्यविहीन समाजको स्थापना गर्नु हो। पुँजीवादी व्यवस्थाको पतनपछि मजदुर वर्गले राज्यसत्ता आफ्नो हातमा लिने (सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व) र त्यसपछि उत्पादनका साधनहरूमा सामाजिक स्वामित्व कायम हुने ‘समाजवाद’ को चरण आउँछ। समाजवादको परिपक्व अवस्था नै ‘साम्यवाद’ (Communism) हो, जहाँ वर्गीय भिन्नता, शोषण र राज्यको आवश्यकता नै अन्त्य हुन्छ।
​मार्क्सवाद केवल एक दर्शन मात्र होइन, यो समाजलाई बदल्ने व्यावहारिक राजनीतिक आन्दोलन पनि हो। रुसी क्रान्ति (१९१७) लगायत विश्वका धेरै देशहरूमा भएका परिवर्तनहरूमा मार्क्सवादी सिद्धान्तले मुख्य प्रेरणाको काम गरेको थियो। आधुनिक युगमा पुँजीवादका नयाँ स्वरूपहरू देखिएसँगै आर्थिक असमानता र मजदुर अधिकारका मुद्दामा मार्क्सवादी चिन्तनको सान्दर्भिकता आज पनि उत्तिकै चर्चामा छ।

Form : Lokpati.com