— लोकनारायण सुवेदी

सूर्य अस्ताउँछ, चन्द्रमा पनि क्षितिजपारि हराउँछ र पृथ्वीमा क्रमशः अन्धकार छाउन थाल्छ। तर यही अन्धकारबीच मानिस एउटा सानो दीप प्रज्वलित गर्छ। त्यो दीपको भौतिक प्रकाश जति सानो भए पनि त्यसले अभिव्यक्त गर्ने मानवीय संकल्प अत्यन्त ठूलो हुन्छ। त्यो मानिसको जीवनप्रतिको अदम्य जिजीविषा, प्रतिकूल परिस्थितिसँग जुध्ने साहस र उज्ज्वल भविष्यप्रतिको अविचल आशाको प्रतीक हो। अन्धकार जतिसुकै गहिरो किन नहोस्, त्यसलाई चिरेर उज्यालोको बाटो खोज्ने मानवीय चेतना र संघर्षको सांस्कृतिक अभिव्यक्ति नै दीपावली अर्थात् तिहार हो।

प्रकृतिको नियमित चक्रमा हरेक औँसीको रात अँध्यारो हुन्छ र त्यसपछि चन्द्रमाको शुक्लपक्ष प्रारम्भ हुन्छ। क्रमशः बढ्दै गएको चन्द्रमा पूर्णिमामा पूर्ण प्रकाशमान हुन्छ। यो प्रकृतिको स्वाभाविक नियम हो। तर कार्तिक औँसीको रात मानिसले असङ्ख्य दीप प्रज्वलित गरेर अन्धकारलाई चुनौती दिन्छ। यसको प्रतीकात्मक अर्थ अत्यन्त गहिरो छ। मानिस प्रकृतिका प्रतिकूलतासँग मात्र जुध्दैन, आफ्नो सामाजिक जीवनमा विद्यमान अन्धकार, अभाव र अन्यायसँग पनि संघर्ष गर्दै उज्यालो भविष्य निर्माण गर्ने आकाङ्क्षा राख्छ। यस अर्थमा दीपावली केवल प्रकाशको उत्सव होइन, मानव जीवनको संघर्षशीलता, आशा र परिवर्तनको आकाङ्क्षाको उत्सव पनि हो।

यद्यपि दीपावलीसँग विभिन्न पौराणिक आख्यान, धार्मिक विश्वास र परम्परागत व्याख्याहरू जोडिएका छन्। समय, समाज र समुदायअनुसार यसको अर्थ र मनाउने तरिका पनि फरक–फरक रहँदै आएको छ। तर यी धार्मिक तथा पौराणिक व्याख्याभन्दा पर गएर यसको सामाजिक, आर्थिक र ऐतिहासिक आधारलाई केलाउने हो भने यस पर्वको एउटा महत्वपूर्ण श्रमजीवी पक्ष देखापर्छ। वर्षभरि खेतबारीमा पसिना बगाएर अन्न उत्पादन गर्ने किसानका लागि बाली भित्र्याउने समय केवल आर्थिक उपार्जनको क्षण मात्र हुँदैन, त्यो लामो श्रम, संघर्ष र प्रतीक्षापछिको सन्तोष, राहत र सामूहिक उल्लासको अवसर पनि हुन्छ। प्रकृतिसँग जुध्दै, अनेकौँ कठिनाइ सहँदै र आफ्नो श्रमको फल प्राप्त गर्ने आकाङ्क्षासहित जीवन बिताउने किसानको यही जिजीविषासँग दीपावलीको सांस्कृतिक भावनालाई जोडेर हेर्न सकिन्छ।

वास्तवमा मानव सभ्यताको विकास र सामाजिक समृद्धिको आधार श्रम हो। किसानले अन्न उत्पादन गर्छन्, मजदुरले उद्योग सञ्चालन गर्छन्, निर्माण श्रमिकले भौतिक संरचना खडा गर्छन् र असङ्ख्य श्रमजीवीले समाजको जीवनचक्रलाई गतिशील बनाउँछन्। तर विडम्बना के छ भने समाजको सम्पत्ति र समृद्धि निर्माणमा सबैभन्दा ठूलो योगदान दिने श्रमजीवी वर्ग नै धेरै अवस्थामा गरिबी, अभाव र असुरक्षाको जीवन बिताउन बाध्य हुन्छ। उत्पादन गर्ने र त्यसको लाभ प्राप्त गर्ने वर्गबीचको यही असमानता समाजको एउटा आधारभूत अन्तरविरोध हो। त्यसैले दीपावलीको वास्तविक सामाजिक अर्थ खोज्दा श्रमको सम्मान, उत्पादक वर्गको समृद्धि र सामाजिक न्यायको प्रश्नलाई अलग गर्न सकिँदैन।

समयसँगै समाजको उत्पादन प्रणाली, आर्थिक सम्बन्ध र जीवनपद्धतिमा व्यापक परिवर्तन आएको छ। कृषिप्रधान समाजबाट बजारमुखी तथा औद्योगिक र सेवामुखी अर्थतन्त्रतर्फको विस्तारसँगै दीपावली मनाउने स्वरूपमा पनि परिवर्तन आएको छ। पहिले किसानले आफ्नो उत्पादनबाट प्राप्त सीमित आम्दानीको केही अंश छुट्याएर परिवार र समुदायसँग खुशी साट्ने गर्दथे। आज त्यो परम्परागत स्वरूप क्रमशः बदलिँदै गएको छ। दीपदानी र माटाका दियाहरूको स्थान बिजुलीका बल्ब, झिलिमिली बत्ती र आधुनिक सजावटले लिन थालेका छन्। प्रविधिको विकास र आधुनिक सुविधाको विस्तार आफैँमा समस्या होइन। समस्या त्यसबेला उत्पन्न हुन्छ, जब सामाजिक उत्सवको स्वरूप र सार नै आर्थिक हैसियत, क्रयशक्ति र उपभोग क्षमताले निर्धारण गर्न थाल्छ।

आज दीपावलीमा बजारको प्रभाव अत्यन्त व्यापक भएको छ। मिठाई, लत्ताकपडा, सजावटका सामग्री, विद्युतीय उपकरण, उपहार र अन्य उपभोग्य वस्तुको किनबेचले पर्वको आर्थिक गतिविधि विस्तार गरेको छ। यसबाट व्यापार र उत्पादनका केही क्षेत्रले लाभ प्राप्त गर्छन्। तर बजारको यो विस्तारसँगै पर्वको चरित्रमा उपभोक्तावादी प्रवृत्ति र आर्थिक प्रदर्शनको दबाब पनि बढेको छ। जसको क्रयशक्ति बढी छ, उसको दीपावली बढी भव्य र आकर्षक देखिने; जसको आम्दानी सीमित छ, उसले आफ्नो आर्थिक हैसियतअनुसार पर्व मनाउनसमेत कठिनाइ भोग्नुपर्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ। यसरी सामूहिक खुशी र सामाजिक आत्मीयताको प्रतीक बन्नुपर्ने पर्व आर्थिक हैसियत प्रदर्शन गर्ने माध्यमसमेत बन्दै गएको छ।

लक्ष्मीपूजाको सन्दर्भमा पनि यो अन्तरविरोध स्पष्ट देख्न सकिन्छ। परम्परागत रूपमा धन, ऐश्वर्य र समृद्धिकी प्रतीकका रूपमा लक्ष्मीको पूजा गरिन्छ। तर वास्तविक जीवनमा धन र सम्पत्तिको वितरण कसरी भइरहेको छ भन्ने प्रश्न अझ महत्वपूर्ण छ। समाजको उत्पादन र समृद्धिमा योगदान गर्ने किसान, मजदुर र श्रमिकको जीवनमा अभाव कायम रहने तर सीमित वर्गमा सम्पत्ति र आर्थिक शक्ति केन्द्रित हुँदै जाने अवस्था छ भने केवल धनको पूजा गरेर वास्तविक समृद्धि प्राप्त हुँदैन। समृद्धिको अर्थ केही व्यक्तिको सम्पत्ति र विलासिता बढ्नु मात्र होइन; समाजका सबै मानिसको जीवनस्तर उकासिनु, उत्पादनका साधन र अवसरमा न्यायोचित पहुँच स्थापित हुनु तथा श्रमको प्रतिफल न्यायपूर्ण ढङ्गले वितरण हुनु हो।

यहीँनेर दीपावलीको सांस्कृतिक आदर्श र वर्तमान सामाजिक–आर्थिक यथार्थबीचको अन्तरविरोध उजागर हुन्छ। एकातिर हामी घर–घरमा उज्यालो बालेर सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गर्छौँ; अर्कोतिर समाजका ठूलो हिस्साका मानिस बेरोजगारी, न्यून आय, महँगी, ऋण, उत्पादनको अनिश्चितता र आधारभूत सेवाको अभावबाट पीडित छन्। किसानले उत्पादनको उचित मूल्य पाउँदैनन्, श्रमिकले आफ्नो श्रमअनुसारको पारिश्रमिक र सामाजिक सुरक्षा प्राप्त गर्न कठिनाइ भोग्छन्, युवाहरू रोजगारीको खोजीमा विदेशिन बाध्य हुन्छन् र आर्थिक असमानता समाजमा गहिरिँदै जान्छ। यस्तो अवस्थामा दीपावलीको उज्यालोले उठाउने वास्तविक प्रश्न हो—समाजको समृद्धि कसका लागि र कसको श्रमबाट निर्माण भइरहेको छ?

नेपालको सन्दर्भमा यो प्रश्न अझ महत्वपूर्ण छ। कृषिमा निर्भर ठूलो जनसङ्ख्या, उत्पादनमूलक उद्योगको सीमित विकास, रोजगारीको अभाव, वैदेशिक श्रम तथा विप्रेषणमाथिको निर्भरता, आयातमुखी उपभोग र सम्पत्तिको असमान वितरणले हाम्रो अर्थसामाजिक अवस्थालाई प्रभावित गरिरहेका छन्। गाउँघरमा खेतीपाती गर्ने किसानले उत्पादन लागतसमेत उठाउन कठिनाइ भोगिरहेका छन् भने श्रमिक वर्गको ठूलो हिस्सा अनौपचारिक तथा असुरक्षित रोजगारीमा निर्भर छ। यसले समाजको वास्तविक उत्पादन क्षमता र जनताको जीवनस्तरबीचको दूरीलाई देखाउँछ। त्यसैले नेपालको दीपावलीलाई अर्थपूर्ण बनाउने प्रश्न केवल विद्युत् आपूर्ति, झिलिमिली सजावट र बजारको कारोबार बढाउने विषय होइन; कृषि उत्पादनको विकास, राष्ट्रिय उद्योगको विस्तार, रोजगारी सिर्जना, श्रमको सम्मान र आर्थिक परनिर्भरता घटाउने विषय पनि हो।

मार्क्सवादी राजनीतिक अर्थशास्त्रले समाजको आर्थिक संरचना, उत्पादन सम्बन्ध र वर्गीय स्वार्थलाई सामाजिक जीवनका महत्वपूर्ण आधारका रूपमा विश्लेषण गर्छ। यस दृष्टिले हेर्दा कुनै पनि चाडपर्वलाई त्यसको धार्मिक वा सांस्कृतिक स्वरूपमा मात्र सीमित गरेर बुझ्न सकिँदैन। त्यसमा प्रतिबिम्बित हुने सामाजिक सम्बन्ध, आर्थिक गतिविधि र वर्गीय प्रभावलाई पनि बुझ्नुपर्छ। चाडपर्वको मूल मानवीय भावना सामूहिकता, सद्भाव र खुशीको आदानप्रदान भए पनि बजारमुखी अर्थव्यवस्थामा त्यसको वस्तुकरण र व्यावसायीकरण हुने सम्भावना रहन्छ। जब मानवीय सम्बन्धभन्दा वस्तुको खरिदबिक्री, आत्मीयताभन्दा उपहारको मूल्य र सामूहिक खुशीभन्दा व्यक्तिगत प्रदर्शनले प्राथमिकता पाउन थाल्छ, तब पर्वको सामाजिक सार कमजोर हुँदै जान्छ।

तर यसको अर्थ आधुनिक प्रविधि, बजार वा आर्थिक गतिविधिलाई अस्वीकार गर्नु होइन। बरु उत्पादन र बजारलाई जनताको वास्तविक आवश्यकता, श्रमको सम्मान र सामाजिक हितसँग जोड्नु आवश्यक छ। उत्पादन बढ्नु, व्यापार विस्तार हुनु र प्रविधिको विकास हुनु सकारात्मक हुन सक्छ; तर त्यसबाट प्राप्त हुने लाभ समाजका बहुसङ्ख्यक जनतासम्म पुग्नुपर्छ। किसान र श्रमिकको जीवनस्तरमा सुधार नआउने, उत्पादनमूलक क्षेत्र कमजोर रहने र आर्थिक शक्ति सीमित हातमा केन्द्रित भइरहने हो भने समृद्धिको बाह्य चमकले वास्तविक सामाजिक अन्धकारलाई छोप्न सक्दैन।

त्यसैले आजको दीपावलीले हामीलाई व्यक्तिगत जीवनमा आशावादी र परिश्रमी बन्ने प्रेरणा दिनुका साथै सामूहिक जीवनका संरचनागत समस्यामाथि गम्भीरतापूर्वक सोच्न पनि अभिप्रेरित गर्नुपर्छ। अन्धकार हटाउने काम एउटा दीप बालेर मात्र पूरा हुँदैन। त्यसका लागि ज्ञान, विज्ञान, शिक्षा, चेतना र सामाजिक एकताको विस्तार आवश्यक छ। त्यस्तै गरिबी, बेरोजगारी, शोषण, उत्पीडन, जातीय तथा लैङ्गिक विभेद र आर्थिक असमानताका कारण पहिचान गरी तिनलाई सम्बोधन गर्ने ठोस सामाजिक–आर्थिक रूपान्तरण आवश्यक छ।

दीपावलीको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष सामाजिक सद्भाव र सामूहिकताको भावना हो। दिदी–भाइ, दाजु–बहिनीबीचको आत्मीयता, परिवार र समुदायबीचको सम्बन्ध, देउसी–भैलोको सामूहिक सहभागिता तथा पशुपक्षी र प्रकृतिप्रतिको सम्मानले हाम्रो सांस्कृतिक जीवनलाई समृद्ध बनाएका छन्। यी सकारात्मक पक्षको संरक्षण र विकास गर्नुपर्छ। तर चाडपर्वका नाममा हुने अन्धविश्वास, रुढीवाद, विभेद, फजुल खर्च, देखावटी प्रतिस्पर्धा र अनावश्यक आर्थिक बोझलाई भने प्रोत्साहन गर्नुहुँदैन। संस्कृति जीवित र गतिशील हुन्छ। त्यसैले यसको मानवीय तथा प्रगतिशील पक्षलाई आत्मसात् गर्दै समयअनुकूल विकास गर्नु नै सांस्कृतिक रूपान्तरणको सही बाटो हो।

अन्ततः दीपावलीको वास्तविक उज्यालो केही घरका छत र झ्यालमा मात्र सीमित हुनुहुँदैन। त्यो किसानका खेतबारीमा, श्रमिकका कार्यस्थलमा, गरिबका झुपडीमा, विद्यार्थीका विद्यालयमा र रोजगारीको खोजीमा रहेका युवाहरूको भविष्यमा पनि पुग्नुपर्छ। समाजमा कसैले पनि भोक, अभाव, अशिक्षा, बेरोजगारी र अपमानको अन्धकारमा जीवन बिताउन नपर्ने अवस्था निर्माण हुनु नै वास्तविक समृद्धि हो। उत्पादन गर्ने हातले नै सम्मानपूर्वक जीवन बिताउन पाउने, श्रमको उचित मूल्य प्राप्त गर्ने र समाजको समग्र समृद्धिमा समान अधिकार तथा अवसर पाउने व्यवस्था स्थापित हुनु आवश्यक छ।

यस अर्थमा दीपावली केवल धन र ऐश्वर्यको कामना गर्ने पर्व होइन; श्रम, उत्पादन, सामाजिक न्याय र सामूहिक समृद्धिको आकाङ्क्षा अभिव्यक्त गर्ने पर्वका रूपमा पनि विकसित हुनुपर्छ। यसको उज्यालोले व्यक्तिगत जीवनमा आशा र आत्मविश्वास, सामाजिक जीवनमा सद्भाव र एकता तथा राष्ट्रिय जीवनमा स्वाधीनता, उत्पादन र समृद्धिको चेतना फैलाउन सकोस्।

अँध्यारोमाथि उज्यालोको विजयको प्रतीक दीपावलीले समाजमा व्याप्त गरिबी, शोषण, विभेद र असमानताको अन्धकार हटाउँदै श्रमको सम्मान, सामाजिक न्याय, समानता र समतामूलक समृद्धिको नयाँ बिहानी निर्माण गर्ने सामूहिक संकल्प जगाउन सकोस्।

सम्पूर्ण नेपाली दिदीबहिनी तथा दाजुभाइहरूमा श्रम, मानवता, एकता र समृद्धिको आकाङ्क्षासहित तिहार तथा दीपावलीको हार्दिक शुभकामना !