जेम्स ल्याण्डेल, कूटनीतिक सम्वाददाता
बीबीसीन्यूज

युद्धको कुहिरोकाबीच, यो अगाडिको बाटो हेर्न गाह्रो हुन सक्छ। युद्धभूमिबाट समाचार, स्थगित कूटनीतिक आवाज, शोक र विस्थापितको भावनास यो सबै भारी हुन सक्छ। त्यसोभए हामी एक क्षणको लागि यी सबैबाट पछि हटौं र युक्रेनमा जारी द्वन्द्व कसरी अन्त्य हुन सक्छ भनेर विचार गरौं। राजनीतिज्ञ र सैन्य योजनाकारहरूले परीक्षण गरिरहेका केही सम्भावित परिदृश्यहरू के हुन्रु थोरैले आत्मविश्वासका साथ भविष्यको भविष्यवाणी गर्न सक्छन्, तर यहाँ केही सम्भावित परिणामहरू छन्। अधिकांश त अन्धकारमय छन्।

परिदृश्य १ – छोटोसमयको युद्ध

यस परिदृश्यमा, रूसले आफ्नो सैन्य अपरेशनलाई बढाउँदै लान्छ। युक्रेनभरि अधिक अन्धाधुन्ध मिसाइल र रकेट हमला भइरहेका छन्। रूसी वायुसेना–जसले अहिलेसम्म युद्धमा कमै भूमिका निर्वाह गरेको छ– ले विनाशकारी हवाई आक्रमणहरू सुरु गर्छ। प्रमुख राष्ट्रिय पूर्वाधारलाई लक्षित गर्दै युक्रेनभरि व्यापक साइबर हमलाहरू गर्छ। ऊर्जा, आपूर्ति र सञ्चार सञ्जालहरू काटिएका छन्। हजारौं नागरिक मर्छन्। साहसी प्रतिरोधको बावजुद, कीभ केहिदिन भित्रै पतन हुन्छ। सरकारलाई मस्को समर्थक कठपुतली शासनले प्रतिस्थापन गरेको छ। राष्ट्रपति जेलेन्स्की या त मारिएलान् वा पलायन भएर पश्चिमी युक्रेन वा विदेशमा, निर्वासनमा सरकार स्थापना गर्लान् । राष्ट्रपति पुटिनले विजयको घोषणा गरे र केही नियन्त्रण कायम गर्न पर्याप्त पछाडि छोडेर केही सेनाहरू फिर्ता गरे। हजारौं शरणार्थीहरू पश्चिमबाट पलायन भइरहेका छन्। युक्रेन बेलारुसलाई मस्कोको क्लाइन्ट स्टेट को रूपमा सामेल गर्दछ।

यो अवस्था कुनै पनि हिसाबले असम्भव छैन तर परिवर्तन हुने धेरै कारकहरूमा निर्भर हुनेछस् रुसी सेनाहरूले राम्रो प्रदर्शन गरिरहेका छन्, ती अधिक सेनाहरू तैनाथ भइरहेका छन्, र युक्रेनको असाधारण लडाइँको भावना लोप हुँदैछ। पुटिनले कीभमा शासन परिवर्तन र युक्रेनको पश्चिमी एकीकरणको अन्त्य हासिल गर्न सक्छन्। तर कुनै पनि रुस समर्थक सरकार अवैध र विद्रोहको लागि कमजोर हुनेछ। यस्तो नतिजा अस्थिर रहनेछ र फेरि द्वन्द्व सुरु हुने सम्भावना उच्च हुनेछ।

परिदृश्य २ — लामो युद्ध 

सायद यो एक लामो युद्ध मा विकसित हुन सक्छ। हुनसक्छ रुसी सेनाहरू फसेका छन्, मनोबल कमजोर, खराब रसद र असक्षा नेतृत्वले बाधित हुनेछन्। हुनसक्छ रूसी सेनाहरूलाई किभ जस्ता शहरहरू सुरक्षित गर्न धेरै समय लाग्छ जसका रक्षकहरू सडकमा लड्छन्। लामो घेराबन्दी हुन्छ। यो लडाईले ज्ञढढण् को दशकमा चेचन्याको राजधानी ग्रोज्नीलाई कब्जा गर्न र ठूलो मात्रामा नष्ट गर्न रुसको लामो र क्रूर संघर्षको प्रतिध्वनि गरेको छ।

र एक पटक रुसी सेनाले युक्रेनका सहरहरूमा केही उपस्थिति हासिल गरिसकेपछि पनि उनीहरूले नियन्त्रण कायम राख्न संघर्ष गरिरहेका छन्। हुनसक्छ रूसले यति विशाल देशलाई ढाक्न पर्याप्त सेना उपलब्ध गराउन सक्दैन। युक्रेनको रक्षात्मक बलहरू प्रभावकारी विद्रोहमा परिणत हुन्छन्, स्थानीय जनताद्वारा समर्थित र उत्प्रेरित हुनेछन्। पश्चिमले हतियार र गोला बारुद उपलब्ध गराउन जारी राखेको छ। र त्यसपछि, सायद धेरै वर्ष पछि, मस्कोमा नयाँ नेतृत्वको साथ, रूसी सेनाहरूले अन्ततः झुकेर र रगतपच्छे भएर युक्रेन छोड्नेछन जसरी तिनीहरूका पूर्ववर्तीहरूले इस्लामवादी विद्रोहीहरूसँग एक दशकको लडाइँ गरेपछि सन् ज्ञढडढ मा अफगानिस्तान छाडेका थिए।

परिदृश्य ३ – युरोपेली युद्ध

के यो युद्ध युक्रेनको सिमाना बाहिर फैलिन सक्छ ? राष्ट्रपति पुटिनले नेटोको हिस्सा नभएका मोल्डोभा र जर्जिया जस्ता भूतपूर्व सोभियत गणतन्त्रहरूमा सेना पठाएर रूसको पूर्व साम्राज्यको थप भागहरू प्राप्त गर्न खोज्न सक्छन्। वा त्यहाँ स्थितिको गलत अनुमान र तीब्रता हुन सक्छ। पुटिनले युक्रेनी सेनालाई पश्चिमी देशहरूले हतियार आपूर्ति गरे रूस विरूद्धको आक्रामक भनेर प्रतिक्रिया जनाउन सक्छन् ।  उसले कालिनिनग्रादको रूसी तटीय क्षेत्रमा भूमि कोरिडोर स्थापना गर्न नाटोका सदस्यहरू नरहेका लिथुआनिया लगायतका बाल्टिक राज्यहरूमा सेना पठाउने धम्की दिन सक्छ ।   

यो नेटोसँग अत्यन्तै खतरनाक र जोखिमपूर्ण युद्ध हुनेछ। सैन्य गठबन्धनको बडापत्रको धारा ५ अन्तर्गत एक सदस्यमाथि हमला गर्नु सबैमाथि आक्रमण हो। तर पुटिनले आफ्नो नेतृत्व बचाउने एक मात्र उपाय हो भन्ने महसुस गरे भने यो जोखिम उठाउन सक्छन्। यदि उसले युक्रेनमा पराजयको सामना गर्नुपरेको खण्डमा, अन्य क्षेत्रमा बढ्न बाध्यता हुन सक्छ। अब हामीलाई थाहा छ रुसी नेता लामो समयदेखि चलिरहेको अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता तोड्न इच्छुक छन्। आणविक हतियारको प्रयोगमा पनि यही तर्क लागू गर्न सकिन्छ। यसै साता, पुटिनले आफ्ना आणविक सेनाहरूलाई उच्च स्तरको सतर्कतामा राखे। धेरै विश्लेषकहरूले शंका गर्छन् कि यसको मतलब तिनीहरूको प्रयोग सम्भव छ वा आसन्न छ। तर यो एक रिमाइन्डर थियो कि रूसी सिद्धान्तले युद्धको मैदानमा सामरिक आणविक हतियारहरूको सम्भावित प्रयोगको लागि अनुमति दिन्छ।

परिदृश्य ४ — कूटनीतिक समाधान

यी सबका बावजूद, कतै, अझै पनि सम्भव कूटनीतिक समाधान हुन सक्छ?

'अहिले बन्दुकहरू बोलिरहेका छन्, तर वार्ताको बाटो सधैं खुला हुनुपर्छ,' संयुक्त राष्ट्रका महासचिव एन्टोनियो गुटेरेसले भने। पक्कै पनि वार्ता जारी छ। फ्रान्सका राष्ट्रपति म्याक्रोनले राष्ट्रपति पुटिनसँग फोनमा कुराकानी गरेका छन् । कूटनीतिज्ञहरू भन्छन् फिलरहरू मस्कोसम्म फैलिएका छन्। र, अचम्मको कुरा, रुसी र युक्रेनी अधिकारीहरूले बेलारुससँगको सीमामा वार्ताका लागि भेटेका छन्। उनीहरुले खासै प्रगति नगरेको हुन सक्छ । तर, वार्तामा सहमति जनाएपछि पुटिनले कम्तीमा पनि वार्ताको युद्धविरामको सम्भावनालाई स्वीकार गरेको देखिन्छ।

कूटनीतिज्ञहरु अमेरिकामा मूल मार्गबाट सहायक तर्फ मोडिने इंगित गर्ने प्रचलित शब्दावली ‘अफ र्याम्प’ प्रकारको प्रस्ताव गर्न पश्चिमा राष्ट्र तयार होलान् भनेर प्रश्न गर्छन् । उनीहरु भन्छन् रसियाली नेतृत्वले रुसमाथिको प्रतिबन्ध हटाउन र सुरक्षित अवतरणका लागि पश्चिमाहरुको न्यूनतम चाहना के हो भन्ने थाहा हुनुपर्छ । 

यस परिदृश्यमा, युद्ध रूसको पक्षमा हुनेछैन । प्रतिबन्धले मस्कोलाई अस्तव्यस्त पार्न थाल्छ। शवहरू घर फर्किन थाल्दा विरोध बढ्न थाल्नेछ। पचाउन सक्ने भन्दा बढी गरेकोमा पुटिन छक्क पर्नेछन्। युद्ध अन्त्य गर्दाको अपमान भन्दा यसलाइ जारी राख्नु उनको नेतृत्वको लागि ठूलो जोखिम हुने पुटिनले अनुभव गर्न थाल्नेछन् । चीनले हस्तक्षेप गर्दै मस्कोलाई सम्झौता गर्न दबाब दिँदै रसियाली तेल र ग्यासलाई कम नगरेसम्म किन्न नसक्ने चेतावनी दिएको छ। त्यसैले पुटिनले बाहिरको बाटो खोज्न थाल्छन्। यसैबीच, युक्रेनी अधिकारीहरूले आफ्नो देशको निरन्तर विनाश देख्नेछन् र यस्तो विनाशकारी जीउज्यानको क्षतिभन्दा राजनीतिक सम्झौता राम्रो हुन सक्छ भन्ने निष्कर्षमा पुग्न सक्छन्। त्यसैले कूटनीतिज्ञहरू संलग्न हुन्छन् र सम्झौता गरिन्छ। युक्रेनले भने, क्रिमिया र डोनबासका केही भागहरूमा रूसी सार्वभौमसत्ता स्वीकार गर्दछ। बदलामा, पुटिनले युक्रेनी स्वतन्त्रता र युरोपसँगको सम्बन्धलाई गहिरो बनाउने अधिकारलाई स्वीकार गर्छन्। यो सम्भव नहुन सक्छ। तर रक्तरंजित द्वन्द्वको भग्नावशेषबाट यस्तो परिदृश्य आउन सक्ने सम्भावनाको दायराभन्दा बाहिर छैन।

परिदृश्य ५ — पुटिनको बहिर्गमन

र भ्लादिमिर पुटिन आफैं बारे? जब उनले युक्रेनमाथि आक्रमण थाले, आफैंले घोषणा गरेस् 'हामी कुनै पनि परिणामको लागि तयार छौं।'

त्यो परिणामले उनी आफैं शक्ति गुमाएको अवस्था पनि हुनसक्छरु यो अकल्पनीय लाग्न सक्छ। तैपनि हालका दिनहरूमा संसार परिवर्तन भएको छ र त्यस्ता कुराहरू अब सोच्न सकिन्छ। प्रोफेसर सर लरेन्स फ्रीडम्यान, किंग्स कलेज, लन्डनका युद्ध अध्ययनका इमेरेटस प्रोफेसरले यस हप्ता लेखेस् 'अब कीभमा जस्तै मस्कोमा पनि शासन परिवर्तन हुने सम्भावना छ।' 

उनले किन यसो भने ? सायद, पुटिन विनाशकारी युद्धको पछि लागेका छन्। हजारौं रुसी सैनिक मर्छन्। आर्थिक प्रतिबन्धहरू बढ्दा पुटिनले लोकप्रिय समर्थन गुमाए। सायद जनक्रान्तिको खतरा हुन्छ । उनले त्यो विरोधलाई दबाउन रुसको आन्तरिक सुरक्षा बल प्रयोग गर्छन्। तर यो रूचिकर हुन्न र रूसको सैन्य, राजनीतिक र आर्थिक अभिजात वर्गका पर्याप्त सदस्यहरू उनको विरुद्धमा पुग्नेछन्। यदि पुटिन सत्ताच्यूत भएर केहि उदार नेताद्वारा प्रतिस्थापित भएमा पश्चिमा देशहरूले रूसमाथि केही प्रतिबन्धहरू हटाउने र सामान्य कूटनीतिक सम्बन्धको पुनर्स्थापना गर्ने सम्भव छ । त्यहाँ एक रक्तपातपूर्ण सत्तापलटले पुटिनलाइ हटाउनेछ। तर, यो अहिले सम्भव नहुन सक्छ। तर यदि पुटिनबाट लाभान्वित भएका मानिसहरूले आफ्नो हितको रक्षा गर्न सक्छन् भन्ने विश्वास गर्दैनन् भने यो अकल्पनीय नहुन पनि सक्छ।

निष्कर्ष

यी परिदृश्यहरू पारस्परिक रूपमा अनन्य छैनन् ( यी मध्ये केही मिसिएर फरक परिणामहरू ल्याउन सक्छन्। तर यो द्वन्द्व चलिरहँदा संसार फेरिएको छ। यो यथास्थितिमा फर्किने छैन। बाह्य संसारसँग रूसको सम्बन्ध फरक हुनेछ। सुरक्षा प्रति युरोपेली दृष्टिकोण परिवर्तन हुनेछ। र उदार, अन्तर्राष्ट्रिय नियमहरूमा आधारित व्यवस्थाले सर्वप्रथम यो केका लागि थियो भनेर पुनः पत्ता लगाउनेछ ।

(साभारः बीबीसीन्यूज डटकम)