नेपालपत्र संवाददाता
समकालीन विश्व इतिहास, अन्तर्राष्ट्रिय राजनीति र साम्यवादी आन्दोलनको विकासक्रममा ऐतिहासिक भौतिकवाद तथा मार्क्सवादी लेलिनवादी सिद्धान्तको आलोकमा केही विशिष्ट राजनीतिक व्यक्तित्वहरूको भूमिका निर्णायक रहेको पाइन्छ, जसले आफ्नो शासनकालमा एक कृषिक्षेत्रमा आधारित पिछडिएको मुलुकलाई विश्वको एक प्रमुख औद्योगिक तथा सैन्य महाशक्तिका रूपमा रूपान्तरण गर्न सफल भए।
कार्ल मार्क्स, फ्रेडरिक एंगेल्स र भ्लादिमीर लेनिनद्वारा प्रतिपादित वैज्ञानिक समाजवादको वैचारिक मार्गदर्शनलाई पछ्याउँदै सोभियत संघको बागडोर सम्हालेका यी प्रख्यात नेताले राज्यको हरेक क्षेत्रमा जुन प्रकारका कडा नीति र योजनाबद्ध कार्यक्रमहरू लागू गरे, त्यसले वैश्विक राजनीतिक मानचित्रमा ऐतिहासिक परिवर्तन ल्याउन सफल भयो।
उनको राज्य सञ्चालनका कठोर तरिकाहरूलाई लिएर विभिन्न कोणबाट समीक्षा हुने गरेका छन्, तथापि उनले सोभियत राज्यको निर्माण, समाजवादको सुदृढीकरण र विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलनमा पुर्याएका योगदानहरूले आधुनिक विश्वको इतिहासलाई नयाँ दिशा प्रदान गरेको कुरा सर्वविदित छ।
प्रारम्भिक जीवनकाल
यस प्रभावशाली नेताको जन्म १८७९ डिसेम्बर १८ का दिन जर्जियाको गोरी नामक सानो सहरमा एक अति साधारण श्रमिक तथा किसान पृष्ठभूमि भएको परिवारमा भएको थियो। उनको बाल्यकाल र सुरुवाती दिनहरू चरम आर्थिक कठिनाइ, वर्गीय उत्पीडन र अभावका बीचमा बितेका थिए। प्रारम्भिक शिक्षा आर्जन गर्ने क्रममा उनी पुरोहित बन्ने उद्देश्यले स्थानीय धार्मिक विद्यालयमा भर्ना भए पनि पछि मार्क्सवादी विचार, वर्ग संघर्ष र क्रान्तिकारी राजनीतिप्रति गहिरो रूपमा आकर्षित भएर आफ्नो अध्ययनलाई बीचमै छाडेका थिए।
जारशाही शासनकालमा देशमा भइरहेका दमन, वर्ग शोषण र आर्थिक असमानताका विरुद्ध आवाज उठाउँदै उनी भूमिगत राजनीतिक गतिविधिहरूमा सक्रिय रूपमा संलग्न भए र पछि लेनिनको नेतृत्वमा गठित बोल्सेविक पार्टीका एक निष्ठावान् तथा जुझारु कार्यकर्ताको रूपमा उदीयमान भए।
बोल्सेविक पार्टी
पार्टीभित्र आफ्नो सांगठनिक क्षमता, कठोर वर्गीय अनुशासन र व्यावहारिक निर्णय लिन सक्ने विशेष गुणका कारण उनी छिट्टै नै लेनिनको विश्वासपात्र बन्न सफल भएका थिए। जारशाही सरकारको गुप्तचर निकायबाट बच्नका लागि उनले विभिन्न छद्म नामहरूको प्रयोग गर्ने गरेका थिए र तीमध्ये स्टालिन अर्थात् फलामजस्तै दह्रो मानिस भन्ने नाम पछि विश्वभर उनको मुख्य पहिचानको रूपमा स्थापित भयो।
पार्टीका विभिन्न गोप्य कार्यहरू सञ्चालन गर्ने, क्रान्तिकारी कोष जुटाउने र शोषक वर्ग तथा विरोधीहरूका विरुद्ध कडा संघर्ष गर्ने मामिलामा उनी सधैं अग्रपंक्तिमा रहन्थे। यसै क्रममा उनले जारशाही सरकारद्वारा धेरैपटक गिरफ्तारी, जेल जीवन र साइबेरियामा निर्वासनको सजाय भोग्नुपरेको थियो, जसले उनको क्रान्तिकारी चरित्रलाई मार्क्सवादी सिद्धान्तको आधारमा अझ बढी परिपक्व र दृढ बनाइदियो।
सत्ता सम्प्राप्ति
सन् १९१७ मा रूसमा सम्पन्न ऐतिहासिक अक्टोबर क्रान्तिको सफलतापछि नयाँ सोभियत सरकार गठन हुँदा उनले राष्ट्रिय मामिलाका लागि कमिसारको जिम्मेवारी सम्हालेका थिए। लेनिनको स्वास्थ्य अवस्था बिग्रँदै गएपछि र सन् १९२४ मा लेनिनको निधन भएपछि सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीको सर्वोच्च नेतृत्वका लागि पार्टीभित्र तीव्र वैचारिक तथा वर्गीय संघर्ष उत्पन्न भएको थियो।
त्यस अन्तरसंघर्षमा पुँजीवादी पुनरुत्थानवादी विचारहरूलाई पराजित गर्दै र मार्क्सवादी लेनिनवादी सिद्धान्तको रक्षा गर्दै उनले पार्टी र राज्यसत्तामा आफ्नो नेतृत्व स्थापित गर्न सफल भए। यसरी सोभियत संघको सर्वोच्च पदमा आसिन भएपछि उनले देशलाई आन्तरिक तथा बाह्य पुँजीवादी चुनौतीहरूबाट जोगाउन र समाजवादी राज्यको रक्षा गर्नका लागि अत्यन्त कठोर तर दूरगामी महत्त्वका नीतिहरूको कार्यान्वयन सुरु गरे।
औद्योगिक रूपान्तरण
समाजवादको स्थापनाका लागि बलियो र उन्नत उत्पादन शक्तिहरूको विकास अनिवार्य हुन्छ। उनले मुलुकको जिम्मा सम्हालेको बेलामा सोभियत संघ कृषिमा आधारित एक पिछडिएको राष्ट्र थियो र पश्चिमी पुँजीवादी देशहरूको तुलनामा सैन्य तथा आर्थिक रूपमा निकै पछाडि रहेको थियो। यो ऐतिहासिक खाडललाई छिटोभन्दा छिटो मेट्नका लागि उनले सन् १९२८ देखि राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई गति दिनका लागि पहिलो पञ्चवर्षीय योजनाको अवधारणा अगाडि सारे।
यस योजनाको मुख्य उद्देश्य कृषिप्रधान अर्थतन्त्रलाई तीव्र गतिमा भारी उद्योगहरूको उत्पादनमा केन्द्रित गर्नु थियो। उनको यसै दृढ आर्थिक नीतिको फलस्वरूप सोभियत संघले छोटो समयमै स्टिल, कोइला, मेसिनरी र ऊर्जा उत्पादनमा अभूतपूर्व प्रगति हासिल गर्यो र विश्वकै एक अग्रगामी औद्योगिक राष्ट्रको रूपमा उभिन सफल भयो।
कृषि सामूहिकरण
वैज्ञानिक समाजवादको मान्यता अनुरूप कृषि क्षेत्रमा पनि उत्पादन सम्बन्धहरूलाई समाजवादी ढङ्गले रूपान्तरण गर्नुपर्ने आवश्यकता हुन्थ्यो। औद्योगिक विकासका लागि आवश्यक पर्ने खाद्यान्नको सुनिश्चितता गर्न र श्रमशक्तिको व्यवस्था मिलाउन उनले कृषि क्षेत्रमा ठूलो क्रान्तिकारी परिवर्तनको सुरुवात गरे। यसै नीतिअन्तर्गत देशका छरिएका साना निजी जमिनहरूलाई एकीकृत गरेर सामूहिक कृषि उत्पादन प्रणाली अर्थात् सामूहिकरण अभियानको तीव्र रूपमा कार्यान्वयन गरियो।
यो नीति लागू गर्ने क्रममा कुलीन तथा धनी किसान वर्गबाट कडा प्रतिरोध सामना गर्नुपरेको थियो र राज्यले अपनाएको प्रशासनिक कदमका कारण ग्रामीण क्षेत्रमा ठूलो संघर्ष उत्पन्न भएको थियो। यद्यपि यस प्रक्रियाबाट देशमा ठूला कृषि फार्महरूको स्थापना भयो जसले औद्योगिक सहरहरूलाई आवश्यक खाद्यान्न आपूर्ति गर्नमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्यायो।
सैन्य विजय
साम्राज्यवाद र फासीवादका विरुद्धको संघर्षमा मार्क्सवादी विचारधाराले सधैं श्रमजीवी वर्गको विजयको परिकल्पना गरेको छ। उनको नेतृत्वको सबैभन्दा ठूलो र ऐतिहासिक परीक्षा द्वितीय विश्वयुद्धको समयमा भएको थियो जब सन् १९४१ मा एडल्फ हिटलरको नेतृत्वमा जर्मन नाजी सेनाले सोभियत संघमाथि अचानक ठूलो आक्रमण गर्यो।
युद्धको सुरुवाती चरणमा सोभियत सेनाले ठूलो क्षति व्यहोर्नुपरेको भए पनि उनको दृढ संकल्प, कठोर सैन्य अनुशासन र समाजवादी देशभक्तिको भावनाका कारण रेड आर्मीले जर्मन सेनालाई पछि धकेल्न सफल भयो। विशेष गरी स्टालिनग्रादको ऐतिहासिक लडाइँमा सोभियत सेनाले प्राप्त गरेको विजयले द्वितीय विश्वयुद्धको सम्पूर्ण दिशालाई नै बदलिदियो।
बर्लिनसम्म पुगेर फासीवादको अन्त्य गर्नमा उनको नेतृत्वको सेनाले जुन ऐतिहासिक पराक्रम देखायो, त्यसले सोभियत संघलाई वैश्विक महाशक्तिको रूपमा स्थापित गरायो र दुनियाँलाई ठूलो विनाशबाट बचाउन यो भूमिका अद्वितीय साबित भयो।
शीतयुद्ध स्थापना
विश्व राजनीतिमा साम्राज्यवादी शक्तिहरू र समाजवादी शिविरबीचको वर्गीय तथा भूराजनीतिक द्वन्द्व द्वितीय विश्वयुद्धको समाप्तिसँगै अझ स्पष्ट रूपमा बाहिर आयो। सोभियत संघ संयुक्त राज्य अमेरिकाको दाँजोमा उभिने विश्वको अर्को सर्वोच्च महाशक्ति बन्यो।
उनले पूर्वी युरोपका विभिन्न देशहरूलाई नाजी कब्जाबाट मुक्त गराउने क्रममा ती क्षेत्रहरूमा श्रमजीवी वर्गको नेतृत्वमा साम्यवादी सरकारहरूको स्थापना गराए, जसले गर्दा सोभियत संघको प्रभाव क्षेत्र पूर्वी युरोपभरि फैलिन पुग्यो।
पश्चिमा पुँजीवादी देशहरू र सोभियत संघबीचको यो वैचारिक तथा राजनीतिक तनावाले नै पछि गएर शीतयुद्धको सूत्रपात गर्यो। युरोपमा शक्ति सन्तुलन कायम गर्न र साम्राज्यवादी प्रभावलाई रोक्नका लागि उनले लिएका भूराजनीतिक निर्णयहरूले समाजवादी आन्दोलनलाई वैश्विक स्तरमा बलियो बनाउन ठूलो भूमिका खेले।
सांस्कृतिक नीतिहरू
सोभियत समाजलाई वैचारिक रूपमा एकताबद्ध गर्न र देशको सांस्कृतिक उत्पादनलाई समाजवादी मूल्यमान्यता अनुरूप ढाल्नका लागि उनले साहित्य, कला र विज्ञानमा राज्यको वैचारिक मार्गदर्शन लागू गरेका थिए। उनले समाजवादी यथार्थवादलाई राज्यको आधिकारिक कलात्मक सिद्धान्तको रूपमा मान्यता दिए, जसअनुसार सम्पूर्ण सिर्जनात्मक कार्यहरूले श्रमिक वर्गको संघर्ष र पार्टीको उद्देश्यलाई प्रवर्द्धन गर्नुपर्ने नियम बनाइएको थियो। विज्ञान र प्रविधिको क्षेत्रमा राज्यले विशेष प्राथमिकता दिएका कारण सोभियत संघले भारी उद्योग, आणविक अनुसन्धान र सैन्य प्रविधिमा उल्लेखनीय सफलता हासिल गर्यो, जसले देशको रक्षा क्षमतालाई अतुलनीय रूपमा वृद्धि गर्यो।
कुनै पनि क्रान्तिकारी संक्रमणकालीन कालखण्डमा आन्तरिक तथा बाह्य वर्ग शत्रुहरूबाट हुने षड्यन्त्रहरूलाई परास्त गर्न कठोर राज्यसत्ताको प्रयोग हुने गरेको पाइन्छ। उनको शासनकालमा राजनीतिक नियन्त्रण कायम गर्नका लागि अपनाइएका कडा नीतिहरूले समाजवादी राज्यको रक्षा गर्ने उद्देश्य राखेका थिए।
पुँजीवादी पुनर्स्थापना रोक्न र पार्टीभित्र तथा राज्ययन्त्रमा देखिएका विचलनहरूलाई समाप्त पार्न चालिएका कदमहरूका क्रममा कयौं प्रशासनिक तथा दमनकारी घटनाहरू घटे, जसलाई कतिपय विश्लेषकहरूले राज्यसत्ताको सुरक्षाका लागि अनिवार्य कठोरताको रूपमा हेर्छन् भने केहीले यसलाई अत्यधिक प्रशासनिक केन्द्रीयताको रूपमा विश्लेषण गर्ने गरेका छन्।
सोभियत समाजको निर्माण र युद्धको त्यो अति जटिल कालखण्डमा जनतालाई एकताबद्ध राख्नका लागि नेतृत्वको वरिपरि गोलबन्द हुने परिस्थिति सिर्जना भएको थियो। देशका ठूला सहरहरूमा उनका तस्बिर र सालिकहरू निर्माण गरिएका थिए भने राज्यको हरेक उपलब्धिको श्रेय उनको वैचारिक दृढतालाई दिइन्थ्यो।
व्यक्तिको भूमिकालाई इतिहासको समग्र सामाजिक र आर्थिक नियमहरूको परिप्रेक्ष्यमा हेर्ने गरिए तापनि सो विशिष्ट ऐतिहासिक परिस्थितिमा एक केन्द्रित र दृढ नेतृत्वको अनिवार्यता रहेको हुनाले यस्ता सांस्कृतिक अभ्यासहरू विकसित भएका थिए, जुन पछि ख्रुश्चेभको कालखण्डमा समीक्षाको विषय बन्न पुग्यो।
जीवन अवसान
जीवनको उत्तरार्धसम्म पनि सोभियत संघको राजनीतिक सत्तामा आफ्नो पूर्ण क्रान्तिकारी जिम्मेवारी निभाउँदै आएका उनका स्वास्थ्य अवस्था उमेरसँगै बिग्रँदै गएको थियो। १९५३ मार्च ५ का दिन मस्कोस्थित आफ्नै आवासमा मस्तिष्कघातका कारण उनको निधन भयो। उनको निधनको खबर सार्वजनिक भएपछि सोभियत संघभर र विश्वभरका श्रमजीवी जनतामा गहिरो शोक छाएको थियो र लाखौँ मानिसहरूले राजधानीमा जम्मा भएर आफ्ना सर्वोच्च नेताप्रति श्रद्धाञ्जली अर्पण गरेका थिए।
सुरुमा उनको पार्थिव शरीरलाई लेनिनको समाधिस्थलमा राखिएको भए पनि पछि राजनीतिक वातावरणमा आएको परिवर्तनसँगै उनको शवलाई क्रेमलिन पर्खाल नजिकै सामान्य रूपमा गाडिएको थियो र यसरी विश्व साम्यवादी आन्दोलनको एक शिखर पुरुषको जीवनयात्राको औपचारिक रूपमा अन्त्य भएको थियो।
साभार : लाेकपाटी.कम
