लोकनारायण सुवेदी
नेपाली साहित्यको आकाशमा लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा एउटा यस्तो विराट व्यक्तित्व हुनुहुन्छ, जसको उचाइलाई कुनै एउटा साहित्यिक विधा, कालखण्ड, विचार वा परिभाषाभित्र सीमित गर्न सकिँदैन। उहाँ केवल कवि हुनुहुन्नथ्यो; उहाँ युगबोधका संवाहक, मानवतावादी चिन्तक, सामाजिक विसङ्गतिका आलोचक, राष्ट्रिय स्वाभिमानका पक्षधर र मानवीय स्वतन्त्रताका सशक्त अभिव्यक्तिकर्ता हुनुहुन्थ्यो। उहाँको साहित्यमा नेपाली समाजको पीडा, प्रकृतिको सौन्दर्य, मानव जीवनको सङ्घर्ष, प्रेम, करुणा, विद्रोह, स्वतन्त्रता र परिवर्तनको आकांक्षा एकसाथ अभिव्यक्त भएका छन्।
देवकोटाको महत्व उहाँले कति कविता, निबन्ध, नाटक वा महाकाव्य लेख्नुभयो भन्ने परिमाणमा मात्र छैन; उहाँले नेपाली साहित्यको चिन्तन, कल्पना, भाषा, अभिव्यक्ति र सौन्दर्यबोधलाई कति फराकिलो बनाउनुभयो भन्ने कुरामा छ। उहाँले नेपाली साहित्यलाई परम्परागत सीमाबाट बाहिर निकालेर आधुनिक चेतना, विश्वमानवता र सिर्जनात्मक स्वतन्त्रताको फराकिलो क्षितिजसम्म पु¥याउनुभयो।
प्रतिभाको विराटता र सिर्जनात्मक क्रान्ति
वि.सं. १९६६ कात्तिक २७ गते काठमाडौंको डिल्लीबजारमा जन्मनुभएका देवकोटाले नेपाली साहित्यमा असाधारण सिर्जनात्मक योगदान दिनुभयो। उहाँको साहित्यिक प्रतिभा कविता, महाकाव्य, खण्डकाव्य, निबन्ध, नाटक, कथा र समालोचनाजस्ता अनेक विधामा फैलिएको छ।
उहाँको सिर्जनात्मक यात्राको विशेषता भनेको परम्पराको सम्मान गर्दै त्यसको सीमालाई तोड्ने साहस हो। उहाँले नेपाली कवितामा कल्पनाशीलता, भावनात्मक गहिराइ, भाषिक प्रवाह, प्रकृतिचित्रण र मानवीय अनुभूतिलाई नयाँ उचाइ दिनुभयो।
मुनामदन नेपाली साहित्यको सर्वाधिक लोकप्रिय कृतिमध्ये एक हो। यसले प्रेम र वियोगको कथा मात्र भन्दैन; यसले श्रम, गरिबी, सामाजिक यथार्थ, मानवीय संवेदना र जातीय विभेदमाथि समेत प्रश्न उठाउँछ।
यस कृतिमा अभिव्यक्त प्रसिद्ध पंक्ति —
क्षेत्रीको छोरो यो पाउ छुन्छ, घिनले छुँदैन,
मानिस ठूलो दिलले हुन्छ, जातले हुँदैन।
यो केवल साहित्यिक अभिव्यक्ति होइन; यो नेपाली समाजमा जरा गाडेर बसेको जातीय अहङ्कार र विभेदविरुद्धको मानवीय उद्घोष हो। यस अर्थमा देवकोटाको साहित्य तत्कालीन सामाजिक चेतनाभन्दा अगाडि बढेको साहित्य हो।
मानवतावाद देवकोटा साहित्यको मूल तत्व
देवकोटाको साहित्यको सबैभन्दा महत्वपूर्ण विशेषता मानवतावादी दृष्टिकोण हो। उहाँले मानिसलाई जात, धर्म, वर्ण, वर्ग, पद, प्रतिष्ठा वा सम्पत्तिको आधारमा होइन, उसको मानवीय अस्तित्व, संवेदना र गरिमाको आधारमा हेर्नुभयो।
उहाँको साहित्यमा गरिब, दुःखी, श्रमिक, पीडित, उपेक्षित र सामाजिक विभेदबाट थिचिएका मानिसप्रति विशेष सहानुभूति पाइन्छ।
मुनामदनमा भोट जाने मदनको कथा होस् वा भिखारी मा प्रस्तुत गरिब मानिसको पीडा, देवकोटाको दृष्टि समाजका सीमान्तमा रहेका मानिसतर्फ केन्द्रित देखिन्छ। यहाँ एउटा महत्वपूर्ण कुरा बुझ्नुपर्छ—देवकोटाको मानवतावाद केवल भावुक करुणामा सीमित छैन। त्यसले मानिसलाई अपमानित बनाउने सामाजिक संरचना, विभेद र अमानवीय व्यवहारमाथि नैतिक प्रश्न उठाउँछ।
मानिसको मूल्य उसको जन्म, जात वा आर्थिक हैसियतले होइन, मानवीय गुण र कर्मले निर्धारण गर्छ भन्ने उहाँको साहित्यिक मान्यता आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ।
स्वाभिमान, स्वतन्त्र चेतना र सत्ता प्रतिको निर्भीकता
देवकोटाको व्यक्तित्वको अर्को विशिष्ट पक्ष उहाँको स्वाभिमान हो। उहाँलाई पद, प्रतिष्ठा, आर्थिक लाभ वा शक्तिको चाकरीभन्दा सिर्जनात्मक स्वतन्त्रता र आत्मसम्मान महत्वपूर्ण थिए। उहाँको जीवन आर्थिक अभाव, पारिवारिक कठिनाइ र व्यक्तिगत सङ्घर्षले भरिएको थियो। तर ती कठिनाइले उहाँको सिर्जनात्मक चेतना र स्वतन्त्र व्यक्तित्वलाई समाप्त गर्न सकेनन्।
उहाँले तत्कालीन निरङ्कुश राणाशासनको समयमै साहित्यिक तथा बौद्धिक स्वतन्त्रताको पक्षमा आवाज उठाउनुभयो। उहाँको साहित्यमा रूढिवाद, अन्धविश्वास, सामाजिक अन्याय र मानसिक दासत्वप्रति असहमति पाइन्छ । उहाँको स्वाभिमानलाई केवल व्यक्तिगत अडानका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। त्यसलाई सिर्जनशील बुद्धिजीवीले सत्ता, समाज र परिस्थितिसामु आफ्नो विवेकको स्वतन्त्रता जोगाउनुपर्ने दायित्वका रूपमा बुझ्नुपर्छ।
वास्तविक साहित्यकारको शक्ति सत्ताको नजिक हुनुमा होइन, सत्य र मानवीय मूल्यको पक्षमा निर्भीकतापूर्वक उभिन सक्नुमा हुन्छ। देवकोटाको जीवनले यही सन्देश दिन्छ।
प्रकृतिप्रेम, कल्पनाशीलता र विश्वचेतना
देवकोटालाई नेपाली स्वच्छन्दतावादी काव्यधाराका सर्वोच्च प्रतिभाका रूपमा पनि चिनिन्छ। उहाँको प्रकृतिचित्रण केवल फूल, पहाड, नदी, हिमाल र वनजङ्गलको सुन्दर वर्णनमा सीमित छैन। प्रकृति उहाँका लागि जीवन, स्वतन्त्रता, सिर्जना र मानवीय अनुभूतिको जीवन्त स्रोत हो।
उहाँले प्रकृतिका माध्यमबाट मानिसको आन्तरिक संसार, जीवनको रहस्य र विश्वब्रह्माण्डसँगको मानवीय सम्बन्धलाई अभिव्यक्त गर्नुभयो। पागल कवितामा उहाँको कल्पनाशीलता र स्थापित सामाजिक मान्यताप्रतिको विद्रोही चेतना असाधारण रूपमा प्रकट भएको छ। संसारले सामान्य ठानेका कुराभन्दा फरक देख्ने, सोच्ने र अनुभूति गर्ने मानिसको मानसिक स्वतन्त्रतालाई उहाँले काव्यात्मक रूप दिनुभएको छ।
त्यसैले देवकोटाको पागलपन वास्तवमा सिर्जनात्मक स्वतन्त्रताको प्रतीकका रूपमा पनि व्याख्या गर्न सकिन्छ। समाजले स्वीकार गरेको हरेक मान्यता सत्य हुँदैन र स्थापित मान्यतामाथि प्रश्न उठाउनु अस्वाभाविक होइन भन्ने गहिरो सन्देश यसमा पाइन्छ।
उहाँको अर्को महत्वपूर्ण विशेषता पूर्वीय दर्शन र पाश्चात्य साहित्यिक चिन्तनबीचको सिर्जनात्मक समन्वय हो। पूर्वीय महाकाव्य परम्परा, संस्कृत साहित्य र पाश्चात्य स्वच्छन्दतावादी चेतनालाई उहाँले नेपाली भाषामा आफ्नै मौलिक शैलीमा रूपान्तरण गर्नुभयो।
नेपाली भाषा र साहित्यको आधुनिकीकरणमा योगदान
देवकोटाको ऐतिहासिक योगदान नेपाली भाषालाई साहित्यिक अभिव्यक्तिको व्यापक, जीवन्त र शक्तिशाली माध्यम बनाउनु हो। उहाँभन्दा अघिको नेपाली साहित्यमा संस्कृतनिष्ठ भाषा र परम्परागत काव्यशैलीको प्रभाव बलियो थियो। देवकोटाले लोकलय, जनजीवनमा प्रचलित भाषा, सहज अभिव्यक्ति र आधुनिक कल्पनाशीलतालाई साहित्यमा स्थापित गर्न ठूलो भूमिका खेल्नुभयो।
विशेषगरी मुनामदन मा झ्याउरे लयको प्रयोग गर्नु साहित्यलाई जनजीवनसँग जोड्ने महत्वपूर्ण सिर्जनात्मक कदम थियो।
उहाँको योगदानका केही प्रमुख पक्ष यस्ता छन् ः
– काव्यमा नवीनताः नेपाली कवितालाई स्वच्छन्दतावादी, भावनात्मक र कल्पनाशील उचाइ प्रदान गर्नु।
– भाषामा जीवन्तताः जनभाषा, लोकलय र साहित्यिक भाषाबीच सिर्जनात्मक सम्बन्ध स्थापित गर्नु।
– विधागत विस्तारः महाकाव्य, खण्डकाव्य, निबन्ध, नाटक, कथा र उपन्यासमा योगदान पु¥याउनु।
– विश्वसाहित्यसँग सम्बन्धः पूर्वीय तथा पाश्चात्य साहित्य र दर्शनलाई नेपाली साहित्यसँग जोड्नु।
– शैक्षिक योगदानः नेपाली भाषाको शैक्षिक विकास तथा प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको संस्थागत विकासमा भूमिका खेल्नु।
उहाँका शाकुन्तल, सुलोचना, कुञ्जिनी, प्रमिथस, भिखारी, लक्ष्मी निबन्धसङ्ग्रह लगायतका कृतिले उहाँको सिर्जनात्मक क्षमताको व्यापकता देखाउँछन्। उहाँको साहित्यिक योगदान सयभन्दा बढी कृतिसम्म फैलिएको उल्लेख पाइन्छ।
वर्गीय यथार्थ र सामाजिक परिवर्तनको चेतना
देवकोटालाई केवल प्रकृतिको कवि, प्रेमको कवि वा भावुकताका कविका रूपमा मात्र बुझ्नु उहाँको साहित्यिक व्यक्तित्वलाई साँघुरो बनाउनु हो।
उहाँको साहित्यमा तत्कालीन नेपाली समाजको वर्गीय तथा सामाजिक यथार्थ पनि प्रतिबिम्बित छ। गरिबी, आर्थिक अभाव, श्रमको शोषण, जातीय विभेद, सामाजिक असमानता र मानवीय अपमानप्रति उहाँको संवेदनशीलता स्पष्ट देखिन्छ।
विशेषतः मुनामदन मा मदनको विदेशगमनको पृष्ठभूमि आर्थिक अभाव र जीविकोपार्जनको बाध्यता हो। मानिस आफ्नो परिवार र प्रियजनबाट टाढिन बाध्य हुने सामाजिक–आर्थिक अवस्थालाई यसले उजागर गर्छ। यसलाई आजको वैदेशिक रोजगारी, श्रम पलायन र परिवार विखण्डनको समस्यासँग पनि जोडेर हेर्न सकिन्छ।
माक्र्सवादी सामाजिक दृष्टिकोणबाट देवकोटाको साहित्यको अध्ययन गर्दा एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ—मानिसको दुःखको कारण व्यक्तिगत दुर्भाग्य मात्र हो कि उसलाई त्यस्तो अवस्थामा पु¥याउने सामाजिक तथा आर्थिक संरचना पनि हो?
देवकोटाको साहित्यले यस प्रश्नमाथि गम्भीर विमर्श गर्ने आधार प्रदान गर्छ। यद्यपि उहाँलाई कुनै एउटा राजनीतिक विचारधाराको सीमाभित्र राखेर व्याख्या गर्नु उचित हुँदैन। उहाँको मानवतावाद, सामाजिक न्यायप्रतिको संवेदना र विद्रोही चेतनाको स्वतन्त्र मूल्याङ्कन आवश्यक छ।
साहित्यको वास्तविक शक्ति समाजको यथार्थलाई प्रतिबिम्बित गर्नुमा मात्र होइन, मानिसलाई त्यो यथार्थ बदल्ने चेतना प्रदान गर्न सक्नुमा पनि हुन्छ। यही दृष्टिले देवकोटाको साहित्य आज पनि अध्ययनयोग्य र परिवर्तनमुखी छ।
देवकोटाको जीवनका अन्तर्विरोध र व्यक्तित्वको वास्तविक मूल्याङ्कन
कुनै पनि महान व्यक्तित्वको मूल्याङ्कन गर्दा उसको योगदानको प्रशंसा मात्र गरेर पुग्दैन; जीवनका जटिलता, सीमा र अन्तर्विरोधलाई समेत वस्तुगत रूपमा बुझ्नुपर्छ। देवकोटाको जीवन आर्थिक अभाव, पारिवारिक जिम्मेवारी, स्वास्थ्य समस्या र व्यक्तिगत सङ्घर्षले भरिएको थियो। उहाँको असाधारण सिर्जनात्मक क्षमता र व्यक्तिगत जीवनका कठिनाइबीच गहिरो विरोधाभास थियो।
उहाँको जीवनले एउटा महत्वपूर्ण सामाजिक प्रश्न उठाउँछ—समाजले महान प्रतिभाको सम्मान त गर्छ, तर प्रतिभालाई सिर्जना गर्न आवश्यक आर्थिक, सामाजिक र संस्थागत वातावरण उपलब्ध गराउन कति सक्षम छ?
हामी देवकोटालाई महाकवि भनेर सम्मान गर्छौं। तर उहाँले भोग्नुपरेको अभाव, साहित्यकारको आर्थिक असुरक्षा र सिर्जनशील व्यक्तित्वप्रति समाजको दायित्वबारे पनि उत्तिकै गम्भीर हुनुपर्छ। उहाँको जीवनलाई देवत्वकरण गरेर होइन, उहाँको संघर्ष, सिर्जना, कमजोरी, उपलब्धि र ऐतिहासिक योगदानको समग्र अध्ययन गरेर सम्मान गर्नुपर्छ।
राष्ट्रिय स्वाभिमान र अन्तर्राष्ट्रिय साहित्यिक व्यक्तित्व
देवकोटाको साहित्य नेपाली राष्ट्रिय पहिचानसँग गहिरोसँग जोडिएको छ। उहाँले नेपाली भाषामा सिर्जना गरेर नेपाली साहित्यको क्षमता र सम्भावनालाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरसम्म परिचित गराउन योगदान दिनुभयो।
उहाँको दृष्टि राष्ट्रियतामा सीमित थिएन; राष्ट्रिय पहिचानलाई विश्वमानवताको व्यापक परिप्रेक्ष्यमा हेर्ने क्षमता थियो।
उहाँले नेपाली साहित्यलाई विश्वसाहित्यसँग जोड्ने प्रयास गर्नुभयो। विभिन्न साहित्यिक सम्मेलनमा नेपालको प्रतिनिधित्व गर्नुभयो, अनुवाद र भाषिक आदानप्रदानमा योगदान दिनुभयो। वि.सं. २०१४ मा शिक्षामन्त्रीको जिम्मेवारीसमेत सम्हाल्नुभयो र नेपाली भाषा तथा साहित्यको संस्थागत विकासमा भूमिका खेल्नुभयो।
देवकोटा केवल आफ्नो समयका लोकप्रिय कवि हुनुहुन्नथ्यो; उहाँ राष्ट्रिय साहित्यिक चेतनाको विकासमा सक्रिय बौद्धिक व्यक्तित्व पनि हुनुहुन्थ्यो।
आजको नेपालमा देवकोटाको सान्दर्भिकता
आज नेपाल राजनीतिक अस्थिरता, आर्थिक परनिर्भरता, बेरोजगारी, युवा पलायन, सामाजिक विभेद, सांस्कृतिक विचलन र राष्ट्रिय स्वाधीनतासम्बन्धी चुनौतीबाट गुज्रिरहेको छ। यस्तो परिस्थितिमा देवकोटाको साहित्यलाई पुनः अध्ययन गर्नुको विशेष अर्थ छ। आज उहाँबाट हामीले कम्तीमा पाँचवटा महत्वपूर्ण शिक्षा लिन सक्छौँ।
१. मानवीय समानताः जात, धर्म, वर्ण र आर्थिक हैसियतका आधारमा मानिसबीच विभेद गर्नु हुँदैन।
२. स्वाभिमान र स्वतन्त्रताः व्यक्तिगत तथा राष्ट्रिय स्वाभिमान कुनै पनि पद, प्रतिष्ठा र स्वार्थभन्दा माथि हुनुपर्छ।
३. सामाजिक न्यायः गरिब, श्रमिक, किसान र उत्पीडित समुदायको पीडालाई साहित्य, राजनीति र सामाजिक चिन्तनको केन्द्रमा राख्नुपर्छ।
४. सिर्जनात्मक स्वतन्त्रताः स्थापित मान्यतालाई प्रश्न गर्ने, नयाँ विचार प्रस्तुत गर्ने र सत्यको खोजी गर्ने बौद्धिक साहस आवश्यक छ।
५. विश्वमानवताः आफ्नो भाषा, संस्कृति र राष्ट्रिय पहिचानप्रति गौरव गर्दै विश्वका सबै मानिसको स्वतन्त्रता, समानता र शान्तिको पक्षमा उभिनुपर्छ।
विशेषगरी आजको युवा पुस्ताले देवकोटालाई केवल पाठ्यपुस्तकमा पढिने कविका रूपमा होइन, स्वतन्त्र चिन्तन, सिर्जनशीलता, मानवीय संवेदना र सामाजिक उत्तरदायित्वका प्रेरणास्रोतका रूपमा बुझ्नुपर्छ।
देवकोटाको साहित्यिक विरासत समयले अझ ठूलो बनाउँदै लगेको व्यक्तित्व
वि.सं. २०१६ भदौ २९ गते ४९ वर्षको अल्पायुमै यस संसारबाट बिदा हुनुभएका देवकोटाले छोडेर जानुभएको साहित्यिक सम्पदा भने पुस्तौँपुस्तासम्म जीवित रहने खालको छ। उहाँको जन्म वि.सं. १९६६ कात्तिक २७ गते भएको थियो।
उहाँको जीवन छोटो थियो, तर सिर्जनात्मक यात्रा असाधारण रूपमा व्यापक थियो। उहाँका कृतिहरूको वास्तविक उचाइ कुनै उपाधि वा प्रशंसाले निर्धारण गर्दैन; समयको कठोर परीक्षणमा पनि ती कृति जीवित रहनु नै उहाँको महानताको प्रमाण हो।
देवकोटालाई महाकवि भन्नुको अर्थ उहाँले धेरै लेख्नुभयो भन्ने मात्र होइन। उहाँले नेपाली भाषामा जीवनका बहुआयामिक अनुभूति, मानवीय संवेदना, प्रकृतिको विराटता, सामाजिक यथार्थ र विश्वचेतनालाई जुन सिर्जनात्मक उचाइमा अभिव्यक्त गर्नुभयो, त्यसैले उहाँलाई महाकविको स्थान प्रदान गरेको हो।
तर एउटा महत्वपूर्ण कुरा के हो भने देवकोटाको सम्मान उहाँका सालिक निर्माण गरेर, जन्मजयन्ती मनाएर र उहाँका पङ्क्ति दोहो¥याएर मात्र पूरा हुँदैन। उहाँले उठाएका मानवीय समानता, सामाजिक न्याय, स्वतन्त्रता, स्वाभिमान र सिर्जनात्मक चेतनाका प्रश्नलाई व्यवहारमा आत्मसात् गर्न सक्नुपर्छ।
देवकोटा नेपाली चेतनाको एउटा युग हुन्
लक्ष्मीप्रसाद देवकोटालाई नेपाली साहित्यका महानतम स्रष्टामध्ये एक भन्नु कुनै अतिशयोक्ति होइन। उहाँको सिर्जनात्मक क्षमता, भाषिक सामथ्र्य, कल्पनाशीलता, मानवीय संवेदना र साहित्यिक बहुआयामिकताले उहाँलाई नेपाली साहित्यको सर्वोच्च शिखरमा स्थापित गरेको छ।
उहाँको साहित्यमा प्रेम छ, तर त्यो केवल व्यक्तिगत प्रेम होइन; मानवताप्रतिको प्रेम पनि हो। प्रकृति छ, तर त्यो केवल दृश्यको सौन्दर्य होइन; जीवनको विराटता पनि हो। विद्रोह छ, तर त्यो केवल असन्तुष्टि होइन; स्वतन्त्र र सम्मानित जीवनको आकांक्षा पनि हो। राष्ट्रियता छ, तर त्यो सङ्कीर्णता होइन; विश्वमानवताको सम्मानसहितको स्वाभिमान हो।
देवकोटाको महानता उहाँले आफ्नो समयलाई अभिव्यक्त गर्नुभएकोमा मात्र छैन, उहाँका सिर्जनाले आफ्नो समयभन्दा अगाडिका प्रश्न उठाउन सकेकोमा पनि छ।
नेपाली साहित्यका अन्य प्रतिभाहरूको आफ्नै विशिष्ट स्थान र योगदान छ। तर देवकोटाको सिर्जनात्मक विस्तार र प्रभावको उचाइ अद्वितीय छ। उहाँको साहित्यलाई कुनै एउटा विधा, विचार वा कालखण्डमा सीमित गर्न सकिँदैन।
अन्ततः, देवकोटाको सम्मान भनेको नेपाली भाषा र साहित्यको सम्मान हो; मानवीय गरिमाको सम्मान हो; स्वतन्त्र चिन्तन र सिर्जनशीलताको सम्मान हो।
महाकवि देवकोटा नेपाली साहित्यका अमर शिखर हुनुहुन्छ। उहाँको शरीर नश्वर थियो, तर उहाँको सिर्जना, विचार र मानवीय चेतना समयसँगै अझ व्यापक हुँदै जानेछन्।
