स्टालिन कसरी बने महाशक्तिका नायक ?

कार्तिक २५, २०८३ मंगलबार

काठमाडौँ — सोभियत युनियन (USSR) का पूर्वसर्वोच्च नेता जोसेफ स्टालिन (सन् १८७८–१९५३) आधुनिक विश्व इतिहासका सबैभन्दा प्रभावशाली तथा ध्रुवीकृत व्यक्तित्वमध्ये एक हुन्। सन् १९२४ मा भ्लादिमिर लेनिनको निधनपश्चात् सत्ता सम्हालेका स्टालिनले करिब तीन दशकसम्म सोभियत संघको नेतृत्व गरे। ऐतिहासिक तथ्य र तथ्याङ्कहरूले काठको हलो जोत्ने पछौटे कृषिप्रधान रुसलाई आणविक शक्तिसम्पन्न दोस्रो ठूलो महाशक्तिमा रूपान्तरण गर्न उनको नेतृत्व निर्णायक रहेको देखाउँछन्।

१. तीव्र औद्योगिकीकरण र पञ्चवर्षीय योजना (Five-Year Plans)
सन् १९२८ मा स्टालिनले पहिलो पञ्चवर्षीय योजना सुरु गर्दै केन्द्रीय योजनाबद्ध अर्थतन्त्र (Gosplan) लागू गरे। पुँजीवादी विश्व ‘ग्रेट डिप्रेसन’ (आर्थिक मन्दी) को चपेटामा परेर २५ देखि ३० प्रतिशत औद्योगिक उत्पादन गुमाइरहँदा सोभियत संघको उत्पादन भने दोब्बरभन्दा बढी भएको थियो।
भारी उद्योगको विकास: स्टालिनको कार्यकालमा कोइला, फलाम, इस्पात (Steel) र जलविद्युत् उत्पादनमा अभूतपूर्व वृद्धि भयो। सन् १९२८ देखि १९३२ को बीचमै कोइला उत्पादन ८४ प्रतिशत, तेल ९० प्रतिशत, र विद्युत् उत्पादन १६८ प्रतिशतले बढेको थियो।
विश्वको दोस्रो ठूलो अर्थतन्त्र: दोस्रो विश्वयुद्ध सुरु हुनुअघि नै सोभियत संघ अमेरिकापछिको विश्वकै दोस्रो ठूलो औद्योगिक शक्ति बनिसकेको थियो।
२. दोस्रो विश्वयुद्धमा नाजी फाँसीवादविरुद्ध ऐतिहासिक विजय
स्टालिनको नेतृत्वको सबैभन्दा ठूलो ऐतिहासिक योगदान एडोल्फ हिटलरको नाजी जर्मनीमाथिको विजय (Great Patriotic War) लाई मानिन्छ।
स्टालिनग्राड र कुस्र्कको लडाइँ: इतिहासकै भयानक मानिने स्टालिनग्राडको युद्ध (१९४२–१९४३) र कुस्र्कको ट्याङ्क युद्धमा स्टालिनको कडा रणनीतिक नेतृत्वमा सोभियत लाल सेना (Red Army) ले नाजी सेनाको ढाड भाँचिदिएको थियो।
बर्लिन कब्जा: सन् १९४५ मा लाल सेनाले बर्लिनसम्म पुगेर राइस्टाग (जर्मन संसद) मा हँसिया-हथौडा अङ्कित झन्डा फहराउँदै दोस्रो विश्वयुद्धमा युरोपको फाँसीवादलाई अन्त्य गर्न निर्णायक भूमिका खेल्यो। यस लडाइँमा सोभियत संघले करिब २ करोड ७० लाख नागरिक तथा सैनिक गुमाएको थियो।
३. शिक्षा, विज्ञान तथा आणविक प्रविधिमा फड्को
पूर्ण साक्षरता अभियान (Likbez): जारकालीन रुसमा करिब ७० प्रतिशतभन्दा बढी जनसंख्या निरक्षर रहेकोमा स्टालिनको पालामा राष्ट्रव्यापी अभियान चलाएर देशलाई शतप्रतिशत साक्षरताको नजिक पुर्‍याइयो।
आणविक सन्तुलन (Nuclear Parity): दोस्रो विश्वयुद्धपछि अमेरिकाले आणविक एकाधिकार जमाएको अवस्थामा स्टालिनकै निर्देशनमा सन् १९४९ मा सोभियत संघले पहिलो सफल आणविक बम परीक्षण गर्‍यो। यसले शीतयुद्धमा शक्ति सन्तुलन कायम गर्‍यो र सोभियत अन्तरिक्ष कार्यक्रम (स्पुतनिकको आधार) को जग बसाल्यो।
निःशुल्क शिक्षा र स्वास्थ्य: सबै नागरिकका लागि निःशुल्क स्वास्थ्य, शिक्षा र रोजगारीको संवैधानिक ग्यारेन्टी स्टालिनकालीन सामाजिक नीतिको प्रमुख आधार थियो।
४.ऐतिहासिक विश्लेषण: योगदानसँगै जोडिएको मानवीय मूल्य
इतिहासकारहरूका अनुसार स्टालिनले सोभियत संघलाई महाशक्ति बनाए पनि त्यसका लागि मुलुकले ठूलो मानवीय मूल्य चुकाउनुपरेको थियो। कृषि सामूहिकीकरण (Collectivization) को क्रममा भएको भोकमरी (होलोडोमोर), सन् १९३० को दशकको राजनीतिक शुद्धीकरण (Great Purge) र गुलाग (Gulag) श्रम शिविरहरूको कठोर दमन पनि उनको शासनकालका अविभाज्य इतिहास हुन्।
ब्रिटिस इतिहासकार आइज्याक ड्युशरले स्टालिनको मूल्यांकन गर्दै लेखेका थिए— "स्टालिनले रुसलाई काठको हलो जोत्ने अवस्थामा पाएका थिए, तर छाड्दा आणविक भट्टीसहितको महाशक्ति बनाएर छाडे।"
ऐतिहासिक तथ्यहरूले देखाउँछन् कि बीसौँ शताब्दीको विश्व राजनीति, शीतयुद्धको शक्ति सन्तुलन र आधुनिक सोभियत पूर्वाधार निर्माणमा जोसेफ स्टालिनको योगदान निर्विवाद रूपमा निर्णायक रहेको थियो।