नीति र नेतृत्वको अन्तर्सम्बन्ध: एक विश्लेषण

मानव समाजको विकासक्रममा ‘नीति’ (विचार, सिद्धान्त र कार्यदिशा) र ‘नेतृत्व’ बीचको सम्बन्ध सधैं बहसको केन्द्रमा रहँदै आएको छ। गैर-मार्क्सवादी वा पुँजीवादी चिन्तनले समाज विकासमा कुनै एक असाधारण व्यक्ति, राजा, नायक वा चामत्कारिक नेतृत्वलाई निर्णायक मान्दछ।

तर, मार्क्सवादी दर्शन—ऐतिहासिक तथा द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद—ले यस दृष्टिकोणलाई अस्वीकार गर्छ। मार्क्सवादका अनुसार इतिहास कुनै महापुरुषको मनोगत चाहनाले होइन, भौतिक उत्पादन पद्धति, वर्ग संघर्ष र ऐतिहासिक आवश्यकताहरूको द्वन्द्वबाट अगाडि बढ्छ। यस संरचनाभित्र नीति र नेतृत्वको सम्बन्ध एकाङ्की नभई द्वन्द्वात्मक, अन्योन्याश्रित र वर्गीय चरित्रको हुन्छ।

नीतिको प्रधानता र आधार

मार्क्सवादमा ‘नीति’ भन्नाले कुनै अमूर्त नियम मात्र होइन; यो समग्र राजनीतिक कार्यदिशा, विचारधारा, वर्गीय दृष्टिकोण र रणनीति-कार्यनीतिको समष्टि हो। कार्ल मार्क्स र फ्रेडरिक एंगेल्सले ‘जर्मन विचारधारा’मा स्पष्ट पार्नुभएको छ— विचार वा चेतना भौतिक सम्बन्धहरूबाटै उत्पन्न हुन्छन्।

कुनै पनि समाजको आर्थिक आधारले त्यसको उपरिसंरचना निर्धारण गर्छ, जसमा कानुन, राजनीति, दर्शन र नीतिहरू पर्दछन्। त्यसैले नीति हावामा बन्दैन; यो समाजमा विद्यमान वर्ग अन्तर्विरोधको वैज्ञानिक विश्लेषणबाट जन्मन्छ। मार्क्सवादी आन्दोलनमा नीतिको भूमिका सधैं प्रमुख रहन्छ।

लेनिनले आफ्नो प्रसिद्ध कृति ‘के गर्ने?’ मा भन्नुभएको छ— "क्रान्तिकारी सिद्धान्तबिना क्रान्तिकारी आन्दोलन सम्भव छैन।" यसको अर्थ नीति अर्थात् सिद्धान्त र विचार नै आन्दोलनको दिशा-निर्देशक हो। नेतृत्व कति सक्षम छ भन्ने कुरा त्यसले कस्तो नीति अवलम्बन गरेको छ र त्यसलाई कसरी लागू गर्छ भन्ने कुरामा निर्भर रहन्छ।

इतिहासमा व्यक्तिको भूमिका र नेतृत्व

पुँजीवादी चिन्तकहरूले मार्क्सवादलाई कहिलेकाहीँ "आर्थिक नियतिवाद"को आरोप लगाउँदै यसले व्यक्तिको भूमिकालाई पूर्णतया नकार्छ भनी तर्क गर्छन्। तर यो गलत बुझाइ हो।

जर्ज प्लेखानोभले आफ्नो चर्चित पुस्तक ‘इतिहासमा व्यक्तिको भूमिका’मा मार्क्सवादी दृष्टिकोणलाई स्पष्ट पार्दै लेख्नुभएको छ— व्यक्ति वा नेताले इतिहास बनाउँछ, तर आफ्नो मर्जीले होइन; ऐतिहासिक परिस्थिति र वस्तुगत आवश्यकताले दिएको सीमाभित्र रहेर बनाउँछ।

मार्क्सले ‘लुई बोनापार्टको अठारौँ ब्रुमेर’ मा उल्लेख गर्नुभएको छ: "मानिसले आफ्नो इतिहास आफैं बनाउँछन्, तर उनीहरूले आफूले चाहेजस्तो गरी बनाउँदैनन्; उनीहरूले अतीतबाट प्राप्त, आफूलाई घेरेका र निर्धारित परिस्थितिहरू अन्तर्गत बनाउँछन्।"

नेतृत्व आकाशबाट खस्दैन। त्यो समाजको विशिष्ट वर्ग, उत्पादन सम्बन्ध र अन्तरविरोधको उपज हुन्छ। जब समाजमा पुरानो उत्पादन सम्बन्धले नयाँ उत्पादक शक्तिको विकासलाई रोक्छ, तब क्रान्तिको वस्तुगत परिस्थिति तयार हुन्छ।

यस्तो ऐतिहासिक मोडमा ती वस्तुगत आवश्यकताहरूलाई बुझ्न सक्ने, जनतालाई संगठित गर्न सक्ने र स्पष्ट नीति दिन सक्ने व्यक्तिको आवश्यकता पर्छ। नेतृत्व त्यही ऐतिहासिक आवश्यकताको अभिव्यक्ति हो। लेनिनबिना सन् १९१७ को अक्टोबर क्रान्ति वा माओबिना सन् १९४९ को चिनियाँ क्रान्तिको गति फरक हुन सक्थ्यो, तर ती नेताहरू रुसी वा चिनियाँ समाजको वर्गीय धरातल र ऐतिहासिक द्वन्द्वकै पैदावार थिए।

नीति र नेतृत्वको अन्तर्सम्बन्ध

नीति र नेतृत्वबीचको सम्बन्धलाई मार्क्सवादी द्वन्द्ववादका आधारमा निम्न आयामहरूबाट बुझ्न सकिन्छ:

क) नीति मार्गदर्शक, नेतृत्व संवाहक

नीति एउटा कम्पास हो भने नेतृत्व त्यो दिशामा यात्रा गर्ने जहाजको चालक हो। सही नीति नभए नेतृत्व जतिसुकै ऊर्जावान, लोकप्रिय वा चामत्कारिक भए पनि आन्दोलन अन्धकारमा पुग्छ र अन्ततः विसर्जन हुन्छ। अर्कोतर्फ, जतिसुकै वैज्ञानिक र क्रान्तिकारी नीति भए पनि त्यसलाई आत्मसात गर्ने, जनतामा सम्प्रेषण गर्ने र कार्यरूप दिने दृढ नेतृत्व भएन भने नीति कागजको खोस्टोमा सीमित रहन्छ।

ख) जनदिशा र नेतृत्वको अभ्यास

माओ त्सेतुङले नीति निर्माण र नेतृत्वको सम्बन्धलाई 'जनदिशा'मार्फत व्याख्या गर्नुभएको छ: "जनताबाट लिने र जनतालाई नै फर्काउने।" नेतृत्वको काम बन्द कोठामा बसेर नीति बनाउनु होइन। श्रमिक वर्ग र उत्पीडित जनताका छरिएका अनुभव, असंगठित माग र आकांक्षाहरूलाई संकलन गरी त्यसलाई मार्क्सवादी-लेनिनवादी दर्शनको आलोकमा व्यवस्थित, सैद्धान्तिक र स्पष्ट नीतिमा बदल्नु नेतृत्वको काम हो। पुनः त्यो नीति लिएर जनताबीच जानु र त्यसलाई कार्यान्वयन गर्न जनतालाई नै परिचालन गर्नु नेतृत्वको मुख्य जिम्मेवारी हो।

ग) नीति परिवर्तनशील, नेतृत्व गतिशील

द्वन्द्ववादको नियमअनुसार वस्तु र परिस्थिति निरन्तर परिवर्तनशील हुन्छ। रणनीतिक लक्ष्य स्थिर रहे पनि कार्यनीति परिस्थितिको परिवर्तनसँगै बदलिइरहनुपर्छ। लेनिनले भन्नुभएको थियो— "कंक्रीट परिस्थितिको कंक्रीट विश्लेषण नै मार्क्सवादको जीवित आत्मा हो।" सक्षम नेतृत्व त्यो हो, जसले समाजका सूक्ष्म परिवर्तनहरू र शक्ति सन्तुलनको गतिलाई समयमै पहिचान गरी नीतिमा आवश्यक परिमार्जन गर्न सक्छ। पुरानो भइसकेको नीतिमा टाँसिरहने नेतृत्व जडसूत्रवादी बन्छ भने नीतिको मूल धरातल नै छोडेर हिँड्ने नेतृत्व अवसरवादी बन्न पुग्छ।

५. सर्वहारा नेतृत्वको सिद्धान्त

बुर्जुवा व्यवस्थामा नेतृत्व भन्नाले व्यक्तिगत सत्ता, अहङ्कार वा कुनै एक नेताको हुकुमी शासन बुझिन्छ। तर मार्क्सवादी-लेनिनवादी दृष्टिकोणमा नेतृत्व व्यक्तिगत हुँदैन, सामूहिक हुन्छ। यसलाई ‘जनवादी केन्द्रीयता’को सिद्धान्तले बाँधेको हुन्छ:

नीतिको निर्माण गर्दा तल्लो तहदेखि माथिसम्म स्वतन्त्र र व्यापक छलफल हुन्छ। सबै कार्यकर्ता र जनताको राय समेटिन्छ।

व्यापक छलफलपछि बहुमतले नीति पारित गरेपछि त्यसको कार्यान्वयनमा पूर्ण अनुशासन र केन्द्रीयता कायम हुन्छ। अल्पमत बहुमतको मातहत रहन्छ, तल्लो कमिटी माथिल्लो कमिटीको मातहत रहन्छ र सम्पूर्ण पार्टी केन्द्रीय समितिको मातहत रहन्छ।

यस सिद्धान्तले नीतिको निर्माणमा सामूहिक विवेक र कार्यान्वयनमा एकताबद्ध नेतृत्व सुनिश्चित गर्छ। यसले व्यक्तिपूजा र निरंकुशतालाई रोक्दै नीतिलाई नेतृत्वभन्दा माथि राख्छ।

नेतृत्वको विचलन र नोकरशाहीकरण

इतिहास साक्षी छ, सही नीति लिएर उदाएको नेतृत्व पनि समयक्रममा विचलित हुन सक्छ। सोभियत संघको विघटन यसको प्रमुख उदाहरण हो। जब नेतृत्व जनता र सर्वहारा वर्गबाट टाढिन्छ, पार्टीभित्र जनवादको घाँटी निमोठिन्छ र नेतृत्वले आफ्नो वर्गीय स्वार्थ फरक देख्न थाल्छ, तब नेतृत्व नोकरशाही पुँजीपति वर्गमा रूपान्तरित हुन्छ।

नेतृत्व सधैं नीतिप्रति जवाफदेही हुनुपर्छ। यदि नेतृत्वले नीतिलाई आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थ वा सत्ता संरक्षणको हतियार बनाउन थाल्यो भने क्रान्ति प्रतिक्रान्तिमा बदलिन्छ। त्यसैले माओले समाजवादी चरणमा पनि वर्ग संघर्ष जारी रहने र विचारलाई निरन्तर शुद्धीकरण गर्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याउनुभएको थियो।

नीति र नेतृत्व सिक्काका दुई पाटा हुन्। नीति सैद्धान्तिक धरातल, वैचारिक आधार र रणनीतिक मार्गचित्र हो भने नेतृत्व त्यसलाई भौतिक शक्तिमा रूपान्तरण गर्ने संगठनात्मक हतियार हो।

नीतिविनाको नेतृत्व अन्धो र दिशाहीन हुन्छ, जसले अन्ततः आन्दोलनलाई अराजकता वा सम्झौतावादतर्फ लैजान्छ। नेतृत्वविनाको नीति पंगु हुन्छ, जसले समाजलाई व्यवहारिक रूपान्तरण दिन सक्दैन।

तसर्थ, मजदुर-किसान तथा उत्पीडित वर्गको मुक्तिका लागि सही, वस्तुगत र वैज्ञानिक क्रान्तिकारी नीतिको विकास हुनु र त्यसलाई इमानदारीपूर्वक कार्यान्वयन गर्न सक्ने निष्ठावान, सामूहिक र जनउत्तरदायी सर्वहारा नेतृत्व निर्माण हुनु नै मार्क्सवादी आन्दोलनको सफलताको अनिवार्य सर्त हो।