आज बिश्व स्तरमा नै कृषि नीति एकदमै बिबादको घेरामा परेर गुज्रिरहेको छ । बिभिन्न पश्चिमा देशमा कृषि उत्पादकता त अधिक भएकोछ तर त्यहाँका अधिकांश साधारण किसानहरु भने ठूलो संकटमा परेका छन् । हालैका दिनहरुमा उनीहरु आन्दोलनमा पनि उत्रेको देखएको र सुनिएको छ ।
यस क्रममा एउटा उल्लेखनीय कुरा के छ भने मेक्सिकोको सरकार बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरुबाट किसानको रक्षा गर्न किसानको पक्षमा खडा हुन आएको छ । किसान र खाद्य सुरक्षाको हितमा सरकारले जीएम(जेनेटिकल्ली मोडिफाइड) उत्पादनबाट स्थानीय किसानहरुलाई बचाउनका लागि एउटा अत्यन्तै बिस्तृत प्रतिबेदन तयार गरेको छ जसका लागि बिश्वका बिभिन्न प्रसिद्ध बैज्ञानिकहरुको सहयोग समेत प्राप्त भएको छ । यस स्थितिले के प्रष्ट भएको छ भने एकातिर कतिपय बैज्ञानिहरु साना किसान र पर्यावरणको पक्ष्मा जोडिन पुगेका छन् भने कतिपय बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरुसँग पनि जोडिन पुगेको छन् ।
यस्तो स्थितिमा कतिपय देशका त्यस्ता बैज्ञानिहरुको खोजी गरिनु आवश्यक, सामयिक र औचित्यपूर्ण हुन्छ जसले पर्यावरण र साना किसानहरुको हितमा काम गरेका छन् र उनीहरुसँग सम्बन्धित छन् । भारतका प्रो. पुष्प भार्गब यस्तै एक कृषि बैज्ञानिक थिए । उनी भारतको चर्चित सेण्टर फर सेक्यूलर एण्ड मोलेक्यूलर टक्नोलोजी हैदराबादका निर्देशक पनि रहेका थिए र नेशनल नलेज कमिशनका उपाध्यक्ष पनि बनेका थिए । केही बर्ष अघि निधन भएका उनका बैज्ञानिक उपलब्धीहरु बहुचर्चित छन् । कृषिमा उत्पन्न गरिएका जुन खतराहरुप्रति उनले बारम्बार गम्भीर चेतावनी दिएका थिए ती मध्ये सबैभन्द महत्वपूर्ण कुरा उनले जीएम बालीनालीका बारेमा उनले दिएको चेतावनी धेरै महत्वपूर्ण छ । भारतको सुप्रिम कोर्टले प्रो. भार्गबलाई जेनेटिक इञ्जिनियरिङ्ग एप्रुभल कमिटी(जिइएसी) को काममा निगरानी गर्नका लागि पनि नियुक्त गरेको थियो । ती बिश्वख्याति प्राप्त बैज्ञानिकले के चेतावनी दिए भने केही शक्तिशाली ब्यहक्तिहरुद्वारा आफ्नो र बहुराष्ट्र कम्पनीहरुको हितलाई जेनेटिकरुपले बदलिएका (जीएम) बालीनालीको माध्यमबाट अगाडि बढाउन खोजेको प्रयासप्रति सावधान रहनु पर्दछ । उनले यसमा थप के पनि सावधान गराएका थिए भने यदि त्यो प्रयास सफल भयो भने त्यसबाट भारतीय कृष र खाद्य उत्पादनमा बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरुको नियन्त्रण हुनेछ ।
यस सम्बन्धमा एउटा बहुचर्चित लेखमा बैज्ञािनक भार्गबले लेखेका थिए कि झण्डै ५०० अनुसन्धनात्मक प्रकाशनहरुले जीएम उत्पादनले मानिस, जीवजन्तुहरु र बोटबिरुवाहरुको स्वास्थ्यमा हानी नोक्सानी पुग्दछ भन्ने कुरा स्थापित गरेको छ । ती प्रकाशनहरु त्यस्ता अनुसन्धाकर्ता बैज्ञानिहरुका हुन् जसको इमानदारी र निष्ठाका बारेमा कसैले प्रश्न उठाउन सक्तैन र सकेको छैन । भार्गबले थप लेखेका छन् कि जीएम उत्पादनको समर्थन गर्ने प्राय सबै अनुसन्धान पत्रहरु त्यस्ता बैज्ञानिहरुका छन् जसले कन्फ्लिक्ट अफ इण्टरेट(स्वार्थको द्वन्द्व)लाई स्वीकार गरेका छन्, या जसको बिश्वसनीयता र इमादारीका सम्बन्धमा प्रश्न उठान सकिन्छ । प्रायः जीएम उत्पादनका समर्थकहरु के भन्दछन् भने बैज्ञानिकहरुको अधिक समर्थन जीएम उत्पादनलाई छ ।
बैज्ञानिक भार्गवले यस सन्दर्भमा समग्र अनुसन्धानको आकलन गरेर स्पष्टसँग के बताएका छन् भने धेरैजसो निष्पक्ष बैज्ञानिहरुले जीएम उत्पादनको बिरोध नै गरेका छन् । यसका साथै उनले के पनि बताएका छन् भने जुन बैज्ञानिहरुले जीएम उत्पादनको समर्थन गरेका छन् ती मध्ये कतिपय कुनै न कुनै जीएम बिउ बेच्ने कुनै न कुनै निहीत स्वार्थी कम्पनीहरुसँग जोडिएका या प्रभावित रहेका छन् । आज जतिबेला शक्तिशाली स्वार्थीहरुद्वारा जीम खाद्य उत्पादनलाई भारतमा स्वीकृत दिलाउने प्रयास चरम चूलीमा छ यतिबेला भारतमा के पनि भनिदैछ भने शीर्ष बैज्ञानिक भार्गबको तथ्य र अनुसन्धानका आधारमा दिइएको महत्वपूर्ण चेतावनलाई गम्भीरतापूर्बक लिइनु पर्दछ । अर्का त्यस्तै शीर्षस्तरका कृषि बैज्ञानिक जसले किसान र पर्यावरणको रक्षा गर्नमा ठूलो योगदान दिने डा.आर.एस. रिछारिया । क्याम्ब्रिज बिश्वबिद्यालयबाट डक्टर गरेका ।
अत्यन्तै मेधावी उनी १९५९मा भारतको केन्द्रीय धान अनुसन्धान केन्द्रको निर्देश बने । १९७१मा मध्य प्रद ेश धान अनुसन्धान संस्थानको पनि निर्देशक नै बनेका थिए । जब भारतको हरित क्रान्तिका बेला धानको उत्पादनका कमीको समस्या खडा भयो त्यतिबेला गठन गरिएको बिशेष टास्क फोर्स अन राइस ब्रिडिङ्गको बैठकको अध्यक्षत गर्न उनैलाई बोलाइएको थियो । किनकि उनले नै धानको उत्पादन कम हुने पहिला नै चेतावनी दिएका थिए ।
उनलाई प्रधानमन्त्री कार्यालयले पत्र लेखेर धानको उत्पादन बढाउने बिशेष योजना बनाउन अनुरोध पनि गरिएको थियो । उनले महत्वपूर्ण बिशेष योजना बनाएर पठाएका पनि त्यतिबेला इन्दिरा गान्धिको हत्या प्रकरणले गर्दा त्यो त्यत्तिकै कार्यान्वयमा ल्याउने काम नभएको बताइन्छ । यद्यपि आफ्नो जीवनको अन्तिम समयसम्ममा ती बैज्ञानिकले धानका २०००० किसिमा जाति उपजातिको कोष तयार गर्ने र प्रचार प्रसार गर्ने कार्यमा लाग्न छोडेनन् । तर उनले गरेका ती धान उत्पादन बृद्धिका बिउ बिजन र प्रबिधिका महत्वपूर्ण खोज र प्रयासलाई पनि बहुराष्ट्रि निगमलाई नै सुम्पने जस्ता कार्य भारतमा भयो ।
यस्ता गलत गतिबिधि हुँदै आए ता पनि आज भारतमै के महसुश गर्न थालिएको देखिएको छ भने बैज्ञानिकहरु डा. पुष्प भार्गव र डा.आरएच रिछारियाहरुको योगदानलाई कृषि र किसानको रक्षा र सम्बृद्धिका लागि अगाडि बढाउन पुनः आवश्यक सम्झिन थालेको देखिदैछ ।
किसान माारा नाफा केन्द्रित र जीवन्त रैथाने बिउ बिजनहरुलाई मास्ने बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरुका कृयाकलापलाई रोक्न यी दुइ बैज्ञानिकहरुको अनुसन्धानलाई पुन सम्झनु र अनुपालन गर्नु अति आबश्यक भएको स्वीकार गरिदैछ । जसले बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरुको पञ्जाबाट मुक्त हुने, रैथाने बिउ बिजनका उन्नत किसिमले प्रयोग गर्ने, रासायनिक मलको सन्तुलित किसिमले कमै मात्र उपयोग गर्ने र गैर रासायनिक मलहरुलाई बढावा दिने तथा रासायनिक रोग तथा कीट नाशक बिषादीहरुको उपयोग बालीनाली पशुपंक्षीरुमा नगरी प्राकृतिक, जैबिक परम्परागत प्राकृतिक उपचार बिधिहरुको बिकास र बिस्तार गर्ने जस्ता प्रकृति–मैत्री प्रबिधि बिकास र अबलम्बन गर्नमा ध्यान केन्द्रित गरेर उत्पादन बढाउने, कृषिको दीगो र टिकाउ बिकासको बाटो लिने कुरा अहिले चल्न थालेको छ । बिश्वका अधिकांश कृषि बैज्ञानिकहरु यही बाटो सही, स्वस्थकर र सुरक्षित बाटो हो भनिरहेका छन् ।
