चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टी (CPC) को स्थापना, विकास, क्रान्ति र सत्ता सञ्चालनको यात्रा विश्व इतिहासकै सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण राजनीतिक परिघटनामध्ये एक हो। सन् १९२१ मा करिब ५० जना सदस्यबाट सुरु भएको यो पार्टी आज १० करोडभन्दा बढी सदस्यसहित विश्वकै सबैभन्दा ठूलो र शक्तिशाली राजनीतिक दलका रूपमा स्थापित छ। यसको इतिहासलाई प्रमुख चरणहरूमा यसरी विश्लेषण गर्न सकिन्छ:
१. प्रारम्भिक पृष्ठभूमि (सन् १९१९–१९२१)
मे ४ आन्दोलन (१९१९): प्रथम विश्वयुद्धपछि भएको भर्साइल सन्धिमा चीनमाथिको जापानी प्रभुत्व कायमै राखिएपछि चिनियाँ बुद्धिजीवी तथा विद्यार्थीहरूले विदेशी हस्तक्षेप र घरेलु सामन्तवादविरुद्ध देशव्यापी आन्दोलन गरे। यसै आन्दोलनले मार्क्सवादी–लेनिनवादी विचारको बीजारोपण गर्‍यो।
पार्टी स्थापना (जुलाई १९२१): चेन डुक्स्यु (Chen Duxiu) र ली दाझाओ (Li Dazhao) को पहल तथा सोभियत कोमिन्टर्न (Comintern) को सहयोगमा सांघाईमा पहिलो राष्ट्रिय महाधिवेशन आयोजना गरी सीपीसीको स्थापना भयो। माओ त्सेतुङसहित १३ जना प्रतिनिधिहरू सहभागी यस महाधिवेशनले पार्टीको आधारशिला राख्यो।
२. संयुक्त मोर्चा र गृहयुद्ध (सन् १९२१–१९३७)
पहिलो संयुक्त मोर्चा (१९२४–१९२७): चीनलाई टुक्रा–टुक्रा पारेर शासन गरिरहेका क्षेत्रीय युद्धसरदारहरू (Warlords) विरुद्ध लड्न डा. सुन यात–सेनको राष्ट्रवादी पार्टी (कुओमिन्ताङ - KMT) सँग सीपीसीले मोर्चा बनायो।
गृहयुद्धको सुरुवात (१९२७): सुन यात–सेनको मृत्युपछि च्याङ काइ–शेकले कुओमिन्ताङको नेतृत्व सम्हाले र सन् १९२७ मा कम्युनिस्टहरूमाथि देशव्यापी नरसंहार (सांघाई नरसंहार) सुरु गरे। यसपछि सीपीसीले भूमिगत हुँदै सशस्त्र सङ्घर्षको बाटो रोज्यो।
लाल सेना निर्माण र लङ मार्च (१९३४–१९३५): कुओमिन्ताङको घेराबन्दी तोड्न सीपीसीको लाल सेनाले दक्षिण चीनबाट उत्तर–पश्चिम चीनको यानान (Yan'an) सम्म करिब ९,००० देखि १२,००० किलोमिटरको ऐतिहासिक पैदल यात्रा गर्‍यो, जसलाई ‘लङ मार्च’ (Long March) भनिन्छ। सन् १९३५ को जुनी (Zunyi) सम्मेलनपछि पार्टीको मूल वैचारिक तथा रणनीतिक नेतृत्व माओ त्सेतुङको हातमा आयो।
३. जापानी आक्रमण र संयुक्त मोर्चा (सन् १९३७–१९४५)
सन् १९३७ मा जापानले चीनमाथि पूर्ण आक्रमण गरेपछि सीपीसी र कुओमिन्ताङबीच दोस्रो संयुक्त मोर्चा बन्यो।
यस अवधिमा माओको नेतृत्वमा सीपीसीले ग्रामीण इलाकामा छापामार युद्ध रणनीति (दीर्घकालीन जनयुद्ध) अपनायो।
ग्रामीण क्षेत्रमा जमिन्दारी प्रथा अन्त्य, भूमि सुधार र सामाजिक न्यायका कार्यक्रम लागू गर्दै पार्टीले आम किसान तथा मजदुरहरूको अभूतपूर्व समर्थन हासिल गर्‍यो।

४. नयाँ जनवादी क्रान्ति (सन् १९४५–१९४९)
दोस्रो विश्वयुद्धमा जापान पराजित भएपछि सीपीसी र च्याङ काइ–शेकको कुओमिन्ताङबीच पुनः निर्णायक गृहयुद्ध सुरु भयो।
अमेरिकी समर्थन पाएको कुओमिन्ताङ सेनालाई जनमुक्ति सेना (PLA) ले परास्त गर्‍यो। च्याङ काइ–शेक ताइवान भाग्न बाध्य भए।
१ अक्टोबर १९४९ मा बेइजिङको तियानआनमेन चोकबाट माओ त्सेतुङले जनगणतन्त्र चीन (People's Republic of China - PRC) स्थापनाको ऐतिहासिक घोषणा गरे। यससँगै चीनमा 'नयाँ जनवादी क्रान्ति' सम्पन्न भयो।
५. माओकालीन समाजवाद (सन् १९४९–१९७६)
प्रारम्भिक समाजवादी रूपान्तरण (१९४९–१९५७): भूमिसुधार लागू गरियो, जमिन्दारी प्रथा पूर्ण रूपमा खारेज भयो र सोभियत संघको सहयोगमा पहिलो पञ्चवर्षीय योजनामार्फत भारी उद्योगहरूको जग बसालियो।
ग्रेट लिप फर्वार्ड (१९५८–१९६२): कृषि र उद्योगको तीव्र विकासका लागि सामूहिक खेती प्रणाली (कम्युन) सुरु गरियो, तर व्यवस्थापकीय कमजोरी, गम्भीर खडेरी र नीतिगत असन्तुलनका कारण यो योजनाले ठूलो आर्थिक संकट र खाद्यान्न अभाव निम्त्यायो।
चीन–सोभियत विवाद (१९६० को दशक): ख्रुश्चेभको संशोधनवादी नीति र वैचारिक मतभेदका कारण सोभियत संघसँग चीनको सम्बन्ध बिग्रियो। चीनले आफ्नै आत्मनिर्भर बाटो लियो।
सर्वहारा सांस्कृतिक क्रान्ति (१९६६–१९७६): पार्टी र राज्यसत्ताभित्र पुँजीवादी बाटो समात्न खोज्ने तत्वहरूलाई परास्त गर्न माओले सांस्कृतिक क्रान्ति आह्वान गरे। यसले पार्टी र समाजमा ठूलो वैचारिक तथा सांगठनिक उथलपुथल ल्यायो। सन् १९७६ मा माओको निधनसँगै यो कालखण्ड समाप्त भयो।
६. देङ सियाओपिङ युग (सन् १९७८–१९९०)
सन् १९७८ मा आयोजित सीपीसीको ११औँ केन्द्रीय कमिटीको तेस्रो पूर्ण बैठकबाट देङ सियाओपिङले चीनलाई "सुधार र खुलापन" (Reform and Opening-up) को युगतर्फ डोर्‍याए।
चिनियाँ विशेषतासहितको समाजवाद: देङले "बिरालो कालो होस् वा सेतो, यसले मुसा समात्नुपर्छ" भन्ने व्यावहारिक दर्शन अघि सार्दै बजार अर्थतन्त्रका सकारात्मक पक्षहरूलाई समाजवादसँग जोडे।
कृषिमा पारिवारिक जिम्मेवारी प्रणाली, विशेष आर्थिक क्षेत्रहरू (SEZ) को स्थापना, विदेशी लगानी आकर्षण र वैज्ञानिक–प्राविधिक आधुनिकीकरण सुरु गरियो। यसले चीनलाई विश्वको उत्पादन केन्द्र (Manufacturing Hub) मा रूपान्तरण गर्‍यो।
७. आधुनिकीकरणकाे यात्रा (सन् १९९० देखि–वर्तमान)
जियाङ जेमिन र 'तीन प्रतिनिधित्व': पार्टीलाई केवल परम्परागत मजदुर–किसानमा मात्र सीमित नराखी आधुनिक उत्पादक शक्ति, उन्नत संस्कृति र बहुसंख्यक जनताको बृहत्तर हितको संवाहकका रूपमा विकास गरियो। चीन विश्व व्यापार संगठनमा सामेल भयो।
हु जिन्ताओ र 'वैज्ञानिक विकास दृष्टिकोण' (Scientific Outlook on Development): आर्थिक वृद्धिका साथसाथै सामाजिक न्याय, दिगो विकास र "सद्भावपूर्ण समाज" (Harmonious Society) निर्माणमा जोड दिइयो।
सी चिनफिङ र समाजवाद (सन् २०१२–वर्तमान):
भ्रष्टाचारविरुद्ध शून्य सहनशीलता: पार्टी शुद्धीकरणका लागि उच्च तहका नेता (बाघ) देखि तल्लो तहका कार्यकर्ता (झिँगा) सम्मलाई कारबाही गरियो।
गरिबी निवारण: करिब ८० करोड जनतालाई निरपेक्ष गरिबीको रेखाबाट बाहिर निकाली चीनलाई एक "मध्यम समृद्ध समाज" (Moderately Prosperous Society) बनाइयो।
बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ (BRI): विश्वव्यापी पूर्वाधार र व्यापार सञ्जालमार्फत चीनलाई विश्व अर्थतन्त्रको केन्द्रमा उभ्याइयो।
पार्टीको पूर्ण नियन्त्रण र राष्ट्रिय पुनर्जागरण: पार्टीलाई राज्यका हरेक क्षेत्रको मेरुदण्डका रूपमा पुनः स्थापित गर्दै सन् २०४९ (स्थापनाको १०० वर्ष) सम्ममा चीनलाई एक "उन्नत, आधुनिक र शक्तिशाली समाजवादी राष्ट्र" बनाउने लक्ष्य तय गरिएको छ।
निष्कर्श
चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको इतिहास केवल एउटा पार्टीको विकास मात्र नभई एक शताब्दी लामो विदेशी अपमान, गरिबी र गृहयुद्धको चपेटामा परेको प्राचीन राष्ट्रलाई विश्वको दोस्रो ठूलो आर्थिक र सैन्य महाशक्तिमा रूपान्तरण गर्ने क्रान्तिकारी गाथा हो।
मार्क्सवाद–लेनिनवादलाई आफ्नो देशको ठोस परिस्थितिअनुसार सिर्जनात्मक रूपमा ढाल्न सक्नु नै यस पार्टीको दीर्घकालीन सफलताको मुख्य आधार मानिन्छ।

साभार -लाेकपाटी.कम