उनले हिन्दु धर्मलाई पढेर खर्लप्पै निलेका थिए,आलोचनात्मक दृष्टिकोणका साथ । हिन्दूहरूको बली प्रथाको विरोध गर्ने हुँदा अयोध्याका पण्डित–पुजारीहरू लाठी लिएर पिट्नै आईलागेका थिए। बौद्धधर्म अँगाले पनि त्यसको ‘पुनर्जन्मवाद’ को विरोध गरिरहे । जीवनको उत्तरार्धमा मार्क्सवादी भए, तर सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीमा घुसपैठ गरेका सुविधाभोगी, पाखण्डी र सत्तालोलुप नेताहरूको भण्डाफोर गर्ने हुँदा सोभियत संघ छोडेर हिंड्नु पर्यो । भारतमा ‘हुँकार’ पत्रिकाको सम्पादक हुँदा तत्कालीन ब्रिटिश शासनले भारतीय काँग्रेस र उसको ‘भारत छोड् आन्दोलन’ को विरोध गर्ने ‘गुण्डाहरूसँग भिडौं’ शीर्षकको, काँग्रेसलाई संकेत गरेका चित्रसहितको ठूलो धनराशीको विज्ञापन छाप्ने कुराको विरोध र प्रकाशकसँग असहमति भएपछि पत्रिकालाई तिलान्जली दिएर हिंडे । विहारका किसानहरूको आन्दोलनमा लाग्दा जमिन्दारहरूबाट चुटाई र टाउको फोराई भोग्नुपर्यो ।

राहुल सांकृत्यायन भारतको उत्तरप्रदेशस्थित आजमगढ़ जिल्लामा पर्ने पन्दहा गाउँमा, धार्मिक विचारधाराका किसान, सांकृत्य गोत्री ब्राम्हण पिता गोबर्धन पाण्डेय र आमा कुलवन्तीबाट केदारनाथ पाण्डेयको नाममा जन्मेका थिए । यिनी बालक हुँदै आमाको निधन भएपछि केदार (राहूल) को लालनपालन मावलमै भयो। प्राथमिक शिक्षा गाउँकै मदरसाबाट प्रारम्भ भयो । पहिलो विहे गाउँमै भयो ।

किशोरावस्थाका राहूल घर छोडेर हिंडे र साधुसन्तका संगतमा पुगे । साधुहरूले उनको नामकरण ‘रामोदर साधु’ गरिदिए । सन् १९३० मा उनी श्रीलंका पुगेर बौद्धधर्मबाट दीक्षित तथा गौतम बुद्धको छोरा सम्झाउने ‘राहूल’ र आफ्नो गोत्रबाट ‘सांकृत्यायन’ भए । हरेक विधामा उनको अद्भुत र अजेय तर्कशक्ति पाएर बनारसका पण्डितहरूले ‘महापण्डित’ उपाधि दिएका हुन् ।

१९३७ मा रुसको लेनिनग्रादको एक विद्यालयमा संस्कृतको अध्यापक भएर बस्दा उनले लोला एलिना नामकी रुसी महिलासँग दोस्रो विवाह गरेका थिए । उनीबाट एक छोराको जन्म भयो । तर ११ वर्षपछि १९४८ मा उनी भारत फर्किए । उनी स्थिर मानिस थिएनन्, हिंडिरहनु पर्थ्यो । १९५० मा नैनितालमा बस्ने चाँजोपाँजो मिलाए । तर किन हो त्यसपछि उनले दार्जिलिङ्गलाई बसोबासको स्थान बनाए, जहाँ उनको मधुमेहको कारण ७० वर्षको उमेरमा निधन भयो ।

भारत सरकारबाट पद्मभूषण लगायत अनेकौं प्रतिष्ठित पुरस्कार र सम्मानद्वारा विभूषित, जन्मगाउँमा उनकै नाममा पुस्तकालय स्थापित छ भने सन् १९९३ मा शतवार्षिकी जन्मजयन्तीको अवसर पारेर उनको चित्रअंकित हुलाक टिकट प्रकाशित गर्यो ।