केही मानिसहरू जीवनबाट विदा हुन्छन्, तर स्मृतिबाट कहिल्यै विदा हुँदैनन्। उनीहरूका विचार, शब्द, व्यवहार र सिर्जनाले उनीहरूलाई समयभन्दा परसम्म जीवित राख्छन्। प्रा. राजेन्द्र सुवेदी पनि नेपाली साहित्य र शिक्षाजगतका मात्र हाेइन, राजनीतिक जगतका पनि अबिच्छिन्न साक्षी र स्वयं कर्ता र भाेक्ता पनि हुनुहुन्थ्याे र त्यसैले उहाँ बिबिधता भित्रकाे एकत्व भएकाे एक अविस्मरणीय व्यक्तित्व हुनुहुन्थ्यो। उहाँलाई सम्झँदा एउटा प्राध्यापक मात्र होइन, एउटा गम्भीर अध्येता, निर्भीक समालोचक, स्रष्टा र असंख्य विद्यार्थीका प्रिय गुरुको छवि तथा प्रगतिशील राजनीतिकाे सुत्रधार रहेकाे कुरा पनि आँखाअघि आउँछ।
उहाँकाे हिजाे साउन २३ गते ८४औं जन्म जयन्ति परेको रहेछ । भाउजु इन्दिराले अघिल्लो दिन राती ‘बन्धु हुनु हुँदो रहेछ । चिनजान पनि भएको छैन । आउनु है निम्तो पठाएको छ होला कमलले’ भन्नु भयो । पहिलो पटक प्रेमपूर्बक निमन्त्रणा पठाएको कुनै पनि कार्यक्रममा म भरसक जाने गर्छु । हिजो अर्को एउटा पूर्ब निर्धारित कार्यक्रम पनि थियो त्यहाँबाट बिदा भएर म नाच घर पुगे यथा समयमा । बिद्वान प्राध्यापक गुरुहरु प्रसिद्ध कलाकर्मीहरुले कार्यक्रम कक्ष खचाखच भरिएको थियो । म अरुका लागि निर्धारित कुर्सीमा बसें कि भन्ने लाग्दै थियाे । थहापाए पछि कसैको नाम नलेखेको कुर्सी देखें र त्यसैमा बसे । सबै निर्धारित बक्ताहरुका सारगर्भित कुरा सुने । कसैका लामा कसैेका छोटा । कसैका बिषयान्तर कसैका बिषय केन्द्रित । त्यसैले राजेन्द्र सरका बारेमा याे छाेटाे गन्थन लेख्न कुतकुत्यायाे ।
राजेन्द्र सुवेदीको व्यक्तित्वको सबैभन्दा उज्यालो पक्ष उहाँको ज्ञानप्रतिको गहिरो निष्ठा थियो भन्ने मेराे धारणा छ। साहित्य उहाँका लागि केवल पढ्ने वा पढाउने विषय थिएन; त्यो समाज, जीवन र मानिसलाई बुझ्ने माध्यम थियो। नेपाली साहित्यका कृति, प्रवृत्ति र पात्रलाई उहाँ गहिरो दृष्टिले हेर्नुहुन्थ्यो। उहाँको समालोचनामा तथ्यसँगै तर्क हुन्थ्यो, तर्कसँगै दृष्टिकोण हुन्थ्यो र दृष्टिकोणसँगै साहित्यप्रतिको आत्मीयता पनि हुन्थ्यो।
प्राध्यापकका रूपमा उहाँले धेरै पुस्ताका विद्यार्थीलाई नेपाली भाषा र साहित्यसँग जोड्नुभयो। कक्षाकोठामा उहाँको उपस्थितिले पाठलाई केवल पाठ्यक्रममा सीमित राख्दैनथ्यो; त्यसले विद्यार्थीलाई सोच्न, प्रश्न गर्न र आफ्नै निष्कर्ष खोज्न प्रेरित गर्थ्यो। उहाँबाट पढेका विद्यार्थीका लागि उहाँको कक्षा एउटा विषयको कक्षा मात्र नभएर साहित्य र जीवनलाई हेर्ने दृष्टि निर्माण गर्ने ठाउँ थियो।
समालोचकका रूपमा उहाँले नेपाली साहित्यमा आलोचनात्मक चेतको विकासमा महत्वपूर्ण योगदान दिनुभयो। नेपाली उपन्यास : परम्परा र प्रवृत्ति, नेपाली समालोचना : परम्परा र प्रवृत्ति, सृजनात्मक लेखन : सिद्धान्त र विश्लेषण, समसामयिक नेपाली उपन्यास जस्ता कृतिले उहाँको अध्ययनको व्यापकता र साहित्यिक चिन्तनको गहिराइ देखाउँछन्। उहाँको सिर्जनात्मक व्यक्तित्व पनि उत्तिकै उल्लेखनीय थियो। आत्मनिर्माण जस्तो महाकाव्यले उहाँभित्रको स्रष्टालाई परिचित गराउँछ र अग्रगामी परिबर्तनकाे हुटहुटी मन भित्र रहिरहेकाे पनि दर्शाउँदछ ।
उहाँलाई सम्झने क्रममा उहाँको विद्वता मात्र सम्झेर पुग्दैन। उहाँको सरलता, स्पष्ट वक्तृत्व, आत्मीय व्यवहार र आफ्ना विद्यार्थी तथा साहित्यिक सहकर्मीप्रतिको सम्बन्ध पनि सम्झनुपर्छ। एउटा असल गुरुको वास्तविक परिचय उसका प्रकाशित कृतिमा मात्र हुँदैन; उसले अरूको चेतनामा कति उज्यालो छोड्यो भन्ने कुरामा हुन्छ। यस अर्थमा राजेन्द्र सुवेदीको जीवन आफैँ एउटा पाठशाला थियो।
आज उहाँ हाम्रो माझ भौतिक रूपमा हुनुहुन्न। तर उहाँले छोडेर जानुभएको साहित्यिक विरासत, उहाँका कृति, उहाँका विचार र उहाँबाट दीक्षित विद्यार्थीहरूमा उहाँको उपस्थिति निरन्तर छ। उहाँका पुस्तकका पानाहरू पल्टाउँदा, उहाँका विचार सम्झँदा वा नेपाली साहित्यबारे गम्भीर विमर्श गर्दा उहाँ फेरि हामीसँगै उभिनुभएको अनुभूति हुन्छ।
त्यसैले प्रा. राजेन्द्र सुवेदीलाई सम्झनु भनेको केवल विगतलाई सम्झनु मात्र होइन। उहाँले देखाएको अध्ययनशीलता, तर्कशीलता, साहित्यप्रतिको निष्ठा र सत्यको खोजीलाई वर्तमानमा जीवित राख्नु मूख्य कुरा यही हो। उहाँलाई साँचो श्रद्धाञ्जली दिनु भनेको उहाँका कृति पढ्नु, उहाँका विचारसँग संवाद गर्नु र साहित्य तथा ज्ञानप्रतिको आफ्नो जिम्मेवारीलाई अझ गम्भीरतापूर्वक ग्रहण गर्नु हो। उहाँकाे त्याे बिचारकाे अन्तर्यमा समाजका बिषमता, बिभेद र बिंसंगतिहरू र तिनले ल्याउने र ल्याइरहेका दुष्परिणामप्रति दृष्टिकाेण के कस्ताे थियाे सर्बाधिक महत्वपूर्ण प्रज्ञा हाे ।
राजेन्द्र सुवेदी शरीरले विदा हुनुभयो, तर शब्दले अझै बोलिरहनुभएको छ।कृतिले अझै सम्झाइरहेको छ र गुरुकारूपमा उहाँले रोपेको चेतनाको बीउ अझै धेरै मनमा उम्रिरहेको छ।यही नै उहाँको दीर्घ जीवन हो, यही नै उहाँप्रतिको सच्चा श्रद्धाञ्जली हो।
