राष्ट्रिय सहकारी बैंकको निर्वाचन सहितको १९औं वार्षिक साधारणसभा पौष १६ गते हुनगइरहेको छ । साधारणसभाबाट बैंकको सञ्चालक समिति तथा लेखा सुपरिवेक्षण समितिमा नयाँ सञ्चालक चयन हुने प्रक्रियामा छ । विभिन्न ११ पदका उमेदवार निर्विरोध निर्वाचित भइसकेका छन् भने बाँकी पदका लागि मतदान हुँदैछ । बैंकको खुल्ला सञ्चालक पदका लागि दावेदारी प्रस्तुत गर्दै जिल्ला बहुउद्देश्यीय सहकारी संघका अध्यक्ष मनोजकुमार थापाले उमेदवारी दिएका छन् । सञ्चालक पद क्रम संख्या ६ मा उमेदवारी दिएका थापा के.बी. उप्रेतीको संयुक्त प्यानलका तर्फका आधिकारिक उमेदवार हुन् । बैंकको खुल्ला सञ्चालक पदमा उमेदवारी दिएका थापा आफुसँग व्यवस्थापनको ज्ञान र सहकारी क्षेत्रको अनुभव भएको बताउँछन् । आफुले सँगालेको ज्ञान, अनुभव र क्षमतालाई उपयोग गरी सहकारी बैंकलाई थप उचाईमा लैजाने बताउँछन् । त्यसका साथै सदस्य संस्थाहरुको सबलिकरणमा पनि बैंकको तर्फबाट महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्ने योजना रहेको उनले सुनाए । सञ्चालक पदका उमेदवार थापासँग विविध आयाममा नेपालपत्रन्यूजले गरेको कुराकानीको सारसंक्षेपः
राष्ट्रिय सहकारी बैंकको खुल्ला सञ्चालकमा तपाईंको उमेदवारी किन ?
नेपालको सहकारी अभियानले ६ दशक पार गरिसकेको छ । संख्यात्मक हिसाबले झण्डै २८ हजार सहकारी मुलुकमा खुलेका छन् । ८० लाख मानिस सहकारीमा आवद्ध भएका छन् । मुलुकभरका सबै सहकारी संघसंस्थाको एकमात्र बैंकको रुपमा राष्ट्रिय सहकारी बैंक रहेको छ । एक ढंगले सहकारी बैंक अगाडि बढिराखेको छ । यसै सन्दर्भमा बैंकको १९औं वार्षिक साधारणसभाबाट नयाँ नेतृत्व चयन हुँदैछ । आफुले व्यवस्थापनतर्फ दक्षता हासिल गरेको र बैंकलाई नयाँ भिजन तथा मिसन दिनुका साथै वित्तीय विश्लेषण गरेर नयाँ ढंगले लैजान मजस्ता व्यक्तिको बैंकमा आवश्यकता भएको महशुस मैले गरेको छु । म विगत १७ वर्षदेखि सहकारी क्षेत्रमा रहेर काम गर्दै आएको छु । मैले व्यवस्थापनमा एमबीए, एमबीएस दुवै गरेको छु भने व्यवस्थापन विषयमा विद्याबारिधि गरिरहेको छु ।
बैंकको सातै प्रदेशमा शाखा सञ्जाल भएतापनि विशेषत बागमती प्रदेशमा सहकारीको संख्या धेरै छ । भोलिका दिनमा ती संस्थालाई वित्तीय सेवाका अतिरिक्त लबिइङ तथा एड्भोकेसी, ब्राण्डिङ, संस्थाको क्षमता विकास गर्ने तालिम कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने लगायतका धेरै काम गर्नुपर्ने भएकोले ती काम गर्न म लागि पर्छु र बैंकलाई अझै सबल, सक्षम र व्यवस्थित बनाउने कुरामा मेरो ध्यान जानेछ । मानव संशाधनको वृत्तिविकासका साथसाथै सहकारी क्षेत्रको बलियो बैंक बनाउन आफ्नो तर्फबाट योगदान पुर्याउने नै छु । अर्कोतर्फ मुलुक आर्थिक मन्दीको अवस्थामा छ । मुलुकभरका बैंक तथा वित्तीय संस्थामा तरलता संकट छ । संघ वा बैंकको सदस्यता लिएका संस्थाहरु अप्ठ्यारोमा परेको अवस्था छ । भोलिको दिनमा नेतृत्वदायी भूमिकामा बसेपछि संस्थाहरुको समस्या समाधानमा पनि मेरो भूमिका रहनेछ । अहिले कतिपय संस्थामा तरलता तथा व्यवस्थापकिय समस्या देखिएको छ । बैंकको प्रतिनिधित्व गर्दै समस्या समाधानमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्न सक्छु भने हिसाबले मैले बैंकको खुल्ला सञ्चालक पदमा उमेदवारी दिएको हुँ ।
तपाईंले के.बी. उप्रेतीकै प्यानलबाट उमेदवारी दिनुमा पनि विशेष कारण होला नि ?
के.बी. सर सहकारी क्षेत्रमा लामो अनुभवप्राप्त कुशल व्यवस्थापक हुनुहुन्छ । उहाँले प्रारम्भिक संस्था हुँदै, जिल्ला संघ, बैंक र महासंघसम्म नेतृत्व प्रदान गरिराख्नु भएको छ । त्यसकारण उहाँको नेतृत्वलाई स्वीकार नगर्ने कुरै हुँदैन । बैंकमा अझै उहाँको योगदानको आवश्यकता छ । र त्यसमा हामीले पनि आफ्नो तर्फबाट सहयोग गर्नुपर्छ भन्ने हिसाबले उहाँकै प्यानलबाट मैले उमेदवारी दिएको हुँ ।
नेपालका सहकारीले जे जे समस्या भोगिरहेको छन्, नेतृत्वमा पुगेपछि ती समस्या समाधानमा तपाईंको भूमिका के रहन्छ ?
सहकारीहरुको एकमात्र बैंक नै यहि हो । वित्तीय सेवा प्रदान गर्ने क्रममा बैंक सरह नै नेफ्स्कुनले पनि काम गरिराखेको छ । जिल्लागत बचत संघ र केन्द्रिय संघहरुले पनि प्रभावकारी वित्तीय सेवा दिइराखेका छन् । तर बैंक एउटा मात्र भएकाले बैंकबाट अलि बढि अपेक्षा गर्नु स्वाभाविक हो ।
अहिले सहकारी क्षेत्रमा देखिएको समस्या सहकारीको मात्रै मौलिक समस्या होइन । साढे २ वर्ष कोभिडको कहरले सिंगो देश नै आक्रान्त भयो । त्यसको प्रभाव नेपालमा मात्रै नभई यूरोप, अमेरिका, चीन र भारतदेखि विश्वभर नै पर्याे । व्यापारव्यवसाय देखि मानिसको जीवनपद्धतिलाई कोभिडले प्रभाव पार्याे । अर्कोतर्फ विश्व बजारमा पेट्रोलियम पदार्थको भाउ निक्कै बढेको छ । सरकारले पेट्रोलियम पदार्थमा गर्नुपर्ने भुक्तानी दुइतीन गुनाले बढ्न गयो । जसका कारण अर्थतन्त्रमा नै उतारचढाव आयो । सहकारीमार्फत समाजवाद उन्मुख अर्थतन्त्र निर्माण गर्ने र मुलुकको अर्थतन्त्रलाई आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र बनाउने भनिएको छ । तर देश लामो समयदेखि उत्पादनमुखी हुन सकेको छैन । हामी उपभोगमुखी अर्थात् विश्वबजारबाट वस्तु आयात गर्ने मात्र भयौं । निर्यातमा हामीले ध्यान नै दिन सकेनौं । त्यसका कारण दशकौदेखि हाम्रो देशको ब्यालेन्स अफ पेमेन्ट असन्तुलित बन्दै गएको छ । त्यसको पनि दिर्घकालिन असर अहिले समग्र अर्थतन्त्रको समस्या हो । जीर्ण भएको अर्थतन्त्रलाई मजबुत् बनाउनुपर्ने आवश्यकता अहिले छ । विषम परिस्थिति भएकाले हामीले अभियानको तर्फबाट पहल गरिराखेका छौं । त्यसका साथै सरकारबाटै रेस्क्यु प्लान ल्याउन आवश्यक छ । वित्तीय संकट घोषणा गर्ने हो कि, राष्ट्र बैंक र अर्थमन्त्रालयबाट नयाँ खालको योजना अघि सारेर अर्थतन्त्रलाई बचाउनेतर्फ गम्भीर भएर सोच्नुपर्ने बेला आएको छ । आर्थिक मन्दीलाई कसरी न्यूनिकरण गर्ने र वित्तीय क्षेत्रमा देखिएका तरलता संकटलाई समाधान गर्ने राज्यको तर्फबाट ठोस योजना बनाउन हाम्रो अपिल छ ।
अर्कोतिर, बैंकहरुले नै सोच अनुसारको कर्जा प्रवाह गर्न सकिरहेका छैनन् । सहकारीले दिने ब्याजको दरभन्दा बैंकले दिने ब्याजको दर बढी भएको छ । त्यसैगरी सहकारीको भन्दा बैंकको कर्जाको दर बढी छ । बैंकले ग्राहकलाई आकर्षण गर्ने गरी निक्षेपमा ब्याजदर प्रदान गरिराखेका छन् । धेरै बैंकहरुले नगद लाभांश दिन पनि सकिराखेका छैनन् । समग्र बैंकिङ क्षेत्रमा समस्या परेपछि सहकारी क्षेत्रमा त्यसको प्रभाव रहन्छ नै । सहकारीमध्ये केहिमा व्यक्तिगत लापरवाहीका कारणले समस्या आएको छ भने सहकारीमा समस्या देखिनुमा देशव्यापी आर्थिक मन्दीको प्रभाव नै हो । सबै संस्थालाई पैसा दिएर मात्रै समस्या समाधान हुँदैन । अहिलेको अवस्थामा सबै पक्षले संयमता अपनाउनुपर्छ । संस्था सञ्चालन गर्ने सञ्चालकहरु धैर्यवान् हुुनपर्याे । सदस्यलाई अहिलेको वस्तुगत अवस्थाका बारेमा जानकारी गराउनुपर्याे । सचेतना दिनुपर्याे भने सदस्यसँग सहकार्य गर्नुपर्याे । अहिले संस्थाहरुको लगानी उठ्नै सकेको छैन । ऋण लिएका सदस्यहरुलाई अनुरोध गरेर जतिसक्दो चाँडो चुक्ता गर्न अपिल गर्नुपर्याे । अहिले बचत निर्माण हुन सकिराखेको छैन । यस्तो अवस्थामा सहकारीमा आवद्ध आम सदस्मा विश्वासको वातावरण बनाउनुप¥यो । अहिलेको संकट केहि समयपछि सामान्य अवस्थामा जान्छ नै ।
सहकारीप्रति सदस्यको विश्वास घट्दै जाँदा संस्थाहरु अप्ठ्यारोमा परेका छन् । विश्वासको बातावरण बनाउने काममा महासंघ, बैंक र संघहरुको भूमिका कमजोर देखिन्छ नि ?
तपाईंले भनेको कुरा सान्दर्भिक छ । सहकारी अभियानले ६ दशक पार गरिसक्यो, तर पनि गुणात्मक वृद्धिमा हाम्रो ध्यान पुग्न सकेको छैन । संख्यात्मक हिसाबले सहकारी धेरै भएपनि गुणात्मक हिसाबले हामीले वृद्धि गर्न सकेका रहेनछौं । जसको कारण विश्वासको संकट हामीले देखिराखेका छौं । महासंघमार्फत हामीले सहकारी सचेतना र सहकारी शिक्षा अभियान चलाउनैपर्छ । सहकारी भनेको एउटा गुठी, समाज र परिवार हो भन्ने कुरा सदस्यलाई बुझाउनुपर्छ । सबै सदस्य संस्थाको मालिक हुन् भन्ने कुरा आत्मबोध गराउन सकियो भने सहकारीमा समस्या नै आउँदैन । यो पक्षमा हाम्रो कमजोरी भएको छ । महासंघमार्फत राष्ट्रिय अभियान चलाउनुपर्छ ।
सहकारी अभियालने ६ दशक पार गरे पनि उत्पादन, बजारीकरण र प्रशोधनका क्षेत्रमा काम गर्न सकेन नि ?
मुलुकभर सञ्चालनमा आएका सहकारीमध्ये ८५ प्रतिशत भन्दा बढी संस्था सहकारी ऐन २०४८ अन्तर्गत सञ्चालनमा आएका हुन् । किन सहकारीले उत्पादन, बजारीकरण र प्रशोधनको क्षेत्रमा काम गर्न सकेन भन्दा सहकारी ऐन ०४८ मा कहीँकतै पनि सहकारीलाई उत्पादनमूलक क्षेत्रमा लैजाने उल्लेख नै थिएन । जसका कारण बहुउद्देश्यीय, उपभोक्ता, कृषि जे नाम राखेपनि बचतऋणको कारोबारमा नै सीमित भए । सहकारी ऐन २०७४ को प्रस्तावनामा नै सहकारीमार्फत समाजवादउन्मुख अर्थतन्त्र निर्माण गर्ने भनिएको छ । समाजवाद उन्मुख अर्थतन्त्र निर्माण गर्न हाम्रो अर्थतन्त्र आत्मनिर्भर हुनुपर्याे । त्यसका लागि उत्पादन बजारीकरण र भण्डारणमा ध्यान दिनुपर्याे । यति धेरै उर्वरभूमि छ तर उत्पादनमा जान सकिएको छैन । सहकारीहरु पनि शहरकेन्द्रित भए । तराईका फाँटहरु पुरै खाली छन् । कृषि, उत्पादन र उपभोक्ता सहकारी बनाएर हामीले क्लष्टर–क्लष्टरमा काम गर्ने हो भन्ने सम्भव छ । सहकारी ऐन २०७४मा अहिले पनि कमजोरी छ । सहकारीलाई उत्पादनमा जान अहिले पनि बन्देज लगाइएको छ । ४ दर्जनको हाराहारीमा अन्य ऐनहरुले सहकारीलाई उत्पादन र व्यवसायमुखी हुनबाट रोक लगाएको छ । यसले गर्दा सहकारीहरु बचतऋण कारोबार फोकस हुन बाध्य छन् । अर्कोतर्फ ऐन संशोधनमा महासंघले जुन ढंगले लबिङ्ग गर्नुपर्ने हो त्यो ढंगले गर्न सकेको छैन । एकाध सहकारीले उत्पादनका लागि प्रयास त गरेका छन् तर सिंगो अभियान नै उत्पादनमा जोडिएर आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र बनाउन सकिराखेका छैनन् । सधैं पैसा किन्ने र पैसा बेच्ने कामले मात्र सहकारीको मूलमर्म पूरा हुँदैन ।
सहकारी बैंकलाई आवद्ध सबै संघसंस्थाको मन जित्न सक्ने कसरी बनाउन सकिन्छ ।
मैले पनि बैंकको हरेक गतिविधिलाई सूक्ष्म तरिकाले हेरिराखेको छु । १५ वर्षसम्म बैंकको वर्तमान अध्यक्ष के.वी. उप्रेती प्रबन्ध सञ्चालक हुनुहुन्थ्यो । उहाँको नेतृत्वमा बैंक अगाडि बढिराखेको थियो । त्यसपछि उप्रेती सर बैंकको अध्यक्ष हुनुभयो । अहिले दोश्रो कार्यकालको लागि बैंकको अध्यक्ष हुँदै हुनुहुन्छ । यो बीचमा बैंक हिजो भन्दा आज बलियो र व्यवस्थित हुँदै गएको मैले देखेको छु । बैंकमा केबी सरले राम्रो खालको लिडरसीप दिइराख्नु भएको छ । उहाँ लिडरमात्र नभई १५ वर्षसम्म बैंकको म्यानेजमेण्टमा समेत बसेर काम गरेको हुनाले उहाँ एउटा कुशल व्यवस्थापक पनि हुनुहुन्छ । के.बी. सरले बैंकको अध्यक्ष सम्हालेपछि चार्टर्ड एकाउन्ट बद्री गुरागाईंले बैंकको व्यवस्थापन सम्हाल्नु भएको छ । बद्री सर आएपछि बैंकले अझ स्मार्ट तरिकाले काम गरिराखेको छ । बैंक प्रविधितिर उन्मुख भइराखेको छ । मैले व्यक्तिगत रुपमा बैंकको सेवाप्रतिको गुनासो सुन्न परेको छैन । र बैंक हिजोभन्दा आज राम्रो बन्दै गएको देखेको छु । विगत साढे २ वर्षको आर्थिक मन्दी र वित्तीय क्षेत्रमा देखा परेको समस्याले सहकारी क्षेत्रलाई पनि असर पुर्याउनु स्वाभाविक हो । तथापि बैंक अग्रगामी तरिकाले अघि बढेको र उत्कृष्ट वित्तीय सेवा सहितको सहकारी बैंकको रुपमा बढेको मेरो बुझाई छ ।
सहकारी बैंकमा १५ हजार भन्दा बढी सदस्य छन्, सातै प्रदेशमा एकैपटक मतदान हुँदैछ, आम सहकारीलाई तपाईंको अपिल के छ ?
सहकारी बैंक आजभन्दा भोलि अझै राम्रो हुन्छ भन्नेमा हामी विश्वस्त छौं । सहकारी बैंकले आफ्नो ट्यागलाईन बनाएको छ । उत्कृष्ट बैंकिङ सहितको सहकारी बैंक भनेको छ । जसरी वाणिज्य बैंकले सम्पूर्ण वित्तीय सेवा ग्राहकहरुलाई दिइराखेको छ । त्यसैगरी सहकारी बैंकले पनि सदस्य संस्थालाई उत्कृष्ट सेवा दिनसक्नुपर्छ । त्यसका लागि बैंकको भिजन, मिसन, गोल, अब्जेक्टिभ, स्ट्राटेजिक प्लानिङ र अपरेशन प्लान बनाउँछ, त्यो प्लान बनाउन एक्सपर्टको आवश्यकता पर्छ । म आफैंले पनि १७ वर्षदेखि सहकारी क्षेत्रमा काम गरिराखेको छु । २० वर्षदेखि शिक्षा क्षेत्रमा छु । म अहिले पनि कलेजको प्रिन्सिपल छु । मैले फाइनान्सियल म्यानेजमेन्टमा एमबीएस गरेको छु । मार्केटिङ सेक्टरमा एमबिए गरेको छु । मैले हासिल गरेको ज्ञान र अनुभवलाई सहकारीको पोलिसी निर्माण र विशिष्ट खालको योजना बनाउँदा प्रयोग गर्छु नै । ममा भएको ज्ञान र सीपलाई बैंकमा खर्चेर नयाँ उचाईमा पुर्याउन सक्छु भन्ने आत्मविश्वास ममा छ । अहिले काठमाडौंका सहकारी संस्थालाई परेको समस्यामा म आफैं फ्रन्टलाइनमा बसेर एड्भोकेसी गरिराखेको छु । काठमाण्डौ जिल्ला बहुउद्देश्यीय सहकारी संघको अध्यक्ष र केन्द्रिय बहुउद्देश्यीय सहकारी संघको सञ्चालक भएर पनि म काम गरिरहेको छु ।
बैंकले सदस्य संस्थाको गुणस्तर वृद्धिको लागि ब्राण्डिङ्गको कार्यक्रम ल्याएको छ । ती कार्यक्रममा बसेर बैंकका सदस्य संस्थालाई ब्राण्डिङ्गमा सहभागि गराएर उत्कृष्ट संस्था बनाउने देखि संस्थाहरुलाई सुशासनमा सञ्चालन गर्न सहयोग पु¥याउने मेरो योजना छ । त्यसैगरी मैले केन्द्रिय बहुउद्देश्यीय संघमा पनि शिक्षा तथा तालिम उपसमितिको संयोजक भएर काम गरेको छु । सहकारी क्षेत्रमा स्कीलफुल म्यानपावरको अभाव छ । त्यसैले अन्यत्रबाट खोजने भन्दा पनि आफैंले स्कीलफुल जनशक्ति उत्पादन गर्नुपर्छ भनेर लागिराखेका छौं । नेफ्स्कुनले पनि त्यसको शुरुवात गरेको छ । सहकारी बैंकले पनि त्यसको पहलकदमी लिनेछ । म्यानेजरहरुमा एक्सपर्टिज र सञ्चालकहरुमा लिडरशीप विकास गर्ने कुरामा पनि म योजना दिन सक्छु । त्यतिमात्र नभइ अहिले सबै सहकारी बचत तथा ऋणमा केन्द्रित भएका छन् । अब सहकारीलाई उत्पादन र बजारीकरणमा लैजानुपर्छ । सबै प्रकृतिका संस्थालाई उत्पादनमा जोड्न परियोजनामा आधारित सहुलियत कर्जा उपलब्ध गराउन भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ । त्यसका लागि योजना बनाउन पनि म सहयोग गर्न सक्छु । त्यसका साथै सबै सहकारीलाई बैंकमा जोड्नुपर्छ । राज्यले दिने सहुलियत कर्जा बैंकमार्फत सदस्य संस्थालाई दिन पहल गर्नुपर्छ । यी र यावत काम गर्न मैले आफूलाई सक्षम उमेदवारका रुपमा लिएको छु र सबै सहकारीकर्मीहरुलाई मतदान गरी विजयी गराउनुहुनु म हार्दिक अपिल गर्छु ।
