लोकनारायण सुबेदी
मार्क्सवादले वर्गीय शोषण, सामाजिक उत्पीडन र बाह्य हस्तक्षेप (साम्राज्यवाद) लाई पूँजीवादी व्यवस्थाको अनिवार्य उपज मान्छ र यसका विरुध्द क्रान्तिकारी संघर्षको मार्गनिर्देशन गर्दछ। बिश्वमा कार्ल मार्क्स र फ्रेडरिक एंगेल्सद्वारा प्रतिपादित यो विचारले समाजलाई आर्थिक सम्बन्धका आधारमा विश्लेषण गर्दै न्यायपूर्ण, शोषणमुक्त र स्वाधीन समाज निर्माणको वकालत स्पष्ट वकालत गर्दछ। यस विषयमा मार्क्सवादी दृष्टिकोणलाई निम्न तीन मुख्य आयाममा बुझ्न सकिन्छ:
१. वर्गीय शोषण र मार्क्सवाद
मार्क्सवादको केन्द्रीय सिद्धान्त नै वर्ग संघर्ष हो। मार्क्सका अनुसार अहिलेसम्मको मानव समाजको इतिहास वर्ग संघर्षको इतिहास हो।
उत्पादनका साधनमाथि कब्जा: पूँजीवादी व्यवस्थामा उत्पादनका साधन (जमीन, कलकारखाना) माथि सीमित पूँजीपति वर्ग (बुर्जुवा) को नियन्त्रण हुन्छ।
श्रमको शोषण: श्रमजीवी वर्ग (सर्वहारा) सँग आफ्नो श्रम बेच्नुको विकल्प हुँदैन। पूँजीपतिहरूले मजदुरलाई बाँच्न पुग्ने न्यूनतम ज्याला मात्र दिएर उनीहरूले पैदा गरेको 'अतिरिक्त मूल्य' (Surplus Value) आफूले कुम्ल्याउँछन्, जुन वर्गीय शोषणको मुख्य कडी हो।
समाधान: मार्क्सवादले यो शोषण अन्त्य गर्न सर्वहारा वर्गको नेतृत्वमा क्रान्ति र निजी सम्पत्तिको उन्मूलन गरी उत्पादनका साधनमाथि सामूहिक स्वामित्व (समाजवाद/साम्यवाद) स्थापना हुनुपर्ने कुरामा जोड दिन्छ।
२. सामाजिक उत्पीडन र मार्क्सवाद
मार्क्सवादले जातीय, लिंगीय, क्षेत्रीय वा सांस्कृतिक उत्पीडनलाई पनि आर्थिक र वर्गीय संरचनासँग जोडेर हेर्छ।
विभाजनको हतियार: पूँजीपति वर्गले श्रमजीवी वर्गको एकतालाई भत्काउन र आफ्नो सत्ता टिकाउन समाजमा जातजाति, धर्म, लिंग र रंगका आधारमा विभेद र उत्पीडनलाई प्रश्रय दिन्छ।
पितृसत्ता र उत्पीडन: फ्रेडरिक एंगेल्सका अनुसार निजी सम्पत्तिको उदयसँगै महिलामाथिको ऐतिहासिक उत्पीडन (पितृसत्ता) सुरु भएको हो।
समाधान: मार्क्सवादले केवल कानुनी सुधारले मात्र सामाजिक उत्पीडन अन्त्य नहुने बताउँछ। जबसम्म आर्थिक आधार (पूँजीवाद) बदलिँदैन, तबसम्म सामाजिक उत्पीडन पूर्ण रूपमा अन्त्य हुन सक्दैन। त्यसैले सम्पूर्ण उत्पीडित समुदायहरू वर्गीय आन्दोलनमा गोलबन्द हुनुपर्छ।
३. बाह्य हस्तक्षेप (साम्राज्यवाद) र मार्क्सवाद
मार्क्सवादी सिद्धान्तकार भ्लादिमिर लेनिनले मार्क्सवादलाई अगाडि बढाउँदै साम्राज्यवादलाई पूँजीवादको उच्चतम अवस्थाका रूपमा व्याख्या गर्नुभयो।
श्रोत र बजारको खोज: जब कुनै पूँजीवादी देशमा पूँजी र सामानको अत्यधिक उत्पादन हुन्छ, तब त्यहाँका पूँजीपतिहरू कच्चा पदार्थ र नयाँ बजारको खोजीमा कमजोर र विकासोन्मुख राष्ट्रहरूमाथि राजनीतिक, आर्थिक वा सैन्य हस्तक्षेप गर्न पुग्छन्।
नव-उपनिवेशवाद: आजको युगमा प्रत्यक्ष सैन्य कब्जा (उपनिवेश) भन्दा पनि बहुराष्ट्रिय कम्पनी, वैदेशिक ऋण र असमान सन्धिमार्फत विकासोन्मुख देशहरूको सार्वभौमिकतामाथि बाह्य हस्तक्षेप र नव-औपनिवेशिक शोषण भइरहेको छ।
समाधान: मार्क्सवादले बाह्य हस्तक्षेप र साम्राज्यवादका विरुद्ध उत्पीडित राष्ट्रहरूको राष्ट्रिय स्वाधीनताको आन्दोलनलाई समर्थन गर्दछ र "संसारका मजदुर र उत्पीडित राष्ट्रहरू एक हौं" भन्ने नारा अगाडि सार्दछ।
नेपाल लगायत विश्वका धेरै विकासोन्मुख देशहरूमा वर्गीय असमानता, जातीय/लिंगीय विभेद र वैदेशिक हस्तक्षेपको चंगुलबाट मुक्त हुनका लागि मार्क्सवादी दर्शनलाई एक सशक्त वैचारिक हतियारका रूपमा प्रयोग गरिँदै आइएको छ।
