सोमबार, मंसिर १ गते २०८३

छठ पूजा : परम्परा, वर्तमान र सामाजिक रूपान्तरणको प्रश्न


कार्तिक ३०, २०८३ आइतबार
छठ पूजा : परम्परा, वर्तमान र सामाजिक रूपान्तरणको प्रश्न

— प्रबीण भारद्वाज
छठ पूजा नेपालको तराई–मधेश तथा भारतको बिहार, झारखण्ड र उत्तर प्रदेशलगायतका क्षेत्रमा लामो समयदेखि प्रचलित एउटा महत्वपूर्ण सांस्कृतिक तथा धार्मिक परम्परा हो। सूर्यको उपासना, जलाशय तथा नदीप्रतिको आस्था, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र पारिवारिक सुख–समृद्धिको कामनासँग जोडिएको यो पर्व आज भौगोलिक सीमाभन्दा बाहिर फैलिँदै गएको छ। यसको सामाजिक, सांस्कृतिक र आर्थिक प्रभाव पनि विस्तार हुँदै गएको देखिन्छ।
छठलाई केवल धार्मिक कर्मकाण्ड वा आस्थाको विषयका रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यसको उत्पत्ति, विकास, सामाजिक आधार, उत्पादन प्रणालीसँगको सम्बन्ध, श्रम विभाजन, वर्गीय चरित्र र बदलिँदो आर्थिक–सामाजिक परिस्थितिको सापेक्षतामा अध्ययन गर्नु आवश्यक छ। माक्र्सवादी दृष्टिकोणले कुनै पनि परम्परालाई अन्धस्वीकार वा अन्धविरोध गर्दैन। त्यसको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, भौतिक आधार, सामाजिक उपयोगिता र अन्तर्निहित अन्तर्विरोधको वस्तुगत विश्लेषण गर्छ।
१. छठको ऐतिहासिक तथा भौतिक आधार
मानव समाजको प्रारम्भिक विकासमा प्रकृति मानिसको जीवन, उत्पादन र अस्तित्वको मुख्य आधार थियो। सूर्यको प्रकाश र ताप, वर्षा, नदी, जलाशय, उर्वर भूमि तथा ऋतुचक्रसँग मानिसको जीवन प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको थियो। कृषि उत्पादनमा आधारित समाजको विकाससँगै सूर्य, पानी, पृथ्वी र प्रकृतिका अन्य शक्तिप्रति सम्मान तथा आस्थाका विभिन्न रूप विकसित हुँदै गए।
छठ पर्वलाई पनि यही ऐतिहासिक तथा भौतिक परिस्थितिको सापेक्षतामा बुझ्न सकिन्छ। सूर्यलाई जीवन र ऊर्जाको स्रोतका रूपमा सम्मान गर्ने, पानीलाई पवित्र मान्ने, नदी तथा जलाशयको किनारमा सामूहिक रूपमा भेला हुने र कृषि उत्पादनसँग सम्बन्धित फलफूल तथा अन्न चढाउने परम्परामा कृषि समाजको जीवनपद्धतिको प्रभाव स्पष्ट देखिन्छ।  छठमा गहुँ, चामल, उखु, नरिवल, केरा, विभिन्न फलफूल तथा कृषि उपजको प्रयोग हुनु संयोग मात्र होइन। यसले मानिसको उत्पादन प्रणाली, खाद्य संस्कृति र प्रकृतिसँगको ऐतिहासिक सम्बन्धलाई पनि प्रतिबिम्बित गर्छ। यस अर्थमा छठलाई मानव समाजको प्रकृतिसँगको अन्तरसम्बन्ध, कृषि सभ्यताको विकास र सामूहिक जीवनपद्धतिसँग जोडिएको सांस्कृतिक परम्पराका रूपमा अध्ययन गर्न सकिन्छ।
२. प्रकृतिप्रतिको सम्मान र पर्यावरणीय चेतना
छठ पर्वको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष प्रकृतिप्रतिको सम्मान हो। अस्ताउँदो र उदाउँदो सूर्यलाई अघ्र्य दिने परम्पराले समयचक्र, प्रकृतिको निरन्तरता र मानव जीवनको निर्भरतालाई प्रतीकात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्छ। आज विश्व जलवायु परिवर्तन, जलस्रोतको क्षय, नदी तथा जलाशयको प्रदूषण, वन विनाश र वातावरणीय असन्तुलनको गम्भीर संकटबाट गुज्रिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा प्रकृति र मानव जीवनबीचको सम्बन्धलाई पुनः स्थापित गर्ने सांस्कृतिक चेतनाको महत्व बढेको छ। तर एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ– सूर्यको पूजा गर्ने, नदीलाई पवित्र मान्ने र पानीप्रति आस्था राख्ने समाजले व्यवहारमा नदी, पोखरी र जलस्रोतलाई कति स्वच्छ राखेको छ ?

पूजाका लागि प्रयोग गरिने नदी र पोखरीमै फोहोर, प्लास्टिक, रासायनिक पदार्थ तथा अन्य प्रदूषणजन्य वस्तु विसर्जन गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ भने धार्मिक आस्था र व्यावहारिक व्यवहारबीच विरोधाभास उत्पन्न हुन्छ। माक्र्सवादी पर्यावरणीय दृष्टिकोणले प्रकृतिलाई असीमित दोहनका लागि उपलब्ध वस्तुका रूपमा होइन, मानव जीवन र उत्पादनको अनिवार्य आधारका रूपमा हेर्छ। त्यसैले छठको प्रकृतिप्रतिको सम्मानलाई नदी संरक्षण, जलस्रोतको सामूहिक व्यवस्थापन, स्वच्छता र पर्यावरणीय उत्तरदायित्वसँग जोड्नु आवश्यक छ। प्रकृतिको पूजा गर्नुभन्दा प्रकृतिको संरक्षण गर्नु बढी महत्वपूर्ण सामाजिक दायित्व हो।
३. सामूहिकता, सामाजिक एकता र वर्गीय यथार्थ
छठ पर्वको अर्को महत्वपूर्ण विशेषता यसको सामूहिकता हो। गाउँ, टोल र बस्तीका मानिसहरू मिलेर घाट निर्माण गर्ने, सरसफाइ गर्ने, बाटोघाटो व्यवस्थित गर्ने, पूजासामग्री जुटाउने र सामूहिक रूपमा पर्व मनाउने परम्पराले सामाजिक सहकार्य र सामुदायिक एकतालाई प्रोत्साहित गर्छ।

जाति, भाषा, समुदाय र आर्थिक हैसियतका भिन्नताबीच पनि मानिसहरू एउटै घाटमा भेला हुने दृश्यले सामाजिक सम्बन्धका केही सकारात्मक पक्षलाई अभिव्यक्त गर्छ। तर यसलाई समाजमा वर्गीय तथा जातीय विभेद समाप्त भएको प्रमाणका रूपमा बुझ्नु हुँदैन। धार्मिक तथा सांस्कृतिक अवसरमा देखिने सामूहिकता र दैनिक जीवनमा विद्यमान आर्थिक–सामाजिक असमानता दुई भिन्न यथार्थ हुन्।

एउटै घाटमा पूजा गर्ने मानिसहरूबीच जमिनको स्वामित्व, आयआर्जन, शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र सामाजिक अवसरमा ठूलो अन्तर हुन सक्छ। भूमिहीन किसान, कृषि मजदुर, विपन्न परिवार र सम्पन्न वर्गका मानिसहरूको जीवनस्थितिमा विद्यमान भिन्नता पूजाको सामूहिकताले स्वतः समाप्त गर्दैन। त्यसैले माक्र्सवादी दृष्टिकोणले छठको सामूहिकतालाई सकारात्मक सांस्कृतिक पक्षका रूपमा स्वीकार गर्दै त्यसलाई सामाजिक समानता, श्रमको सम्मान, जातीय विभेदको अन्त्य र आर्थिक न्यायको व्यवहारसँग जोड्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याउँछ।
४. महिला श्रम, लैङ्गिक सम्बन्ध र सांस्कृतिक भूमिका
छठ पर्वमा महिलाहरूको भूमिका विशेष महत्वको हुन्छ। व्रत बस्ने, पूजासामग्री तयार गर्ने, प्रसाद बनाउने, घरपरिवारको व्यवस्थापन गर्ने र धार्मिक विधि पूरा गर्ने कार्यमा महिलाहरूको ठूलो श्रम खर्च हुन्छ। यसले महिलाहरूको सांस्कृतिक भूमिका, आत्मअनुशासन, सामुदायिक सहभागिता र पारिवारिक सम्बन्धलाई अभिव्यक्त गर्छ। तर यससँगै महिलाको श्रम र लैङ्गिक असमानताको प्रश्न पनि जोडिन्छ । धेरै अवस्थामा महिलाहरूले लामो समयसम्म व्रत बस्ने, कठिन शारीरिक अनुशासन पालना गर्ने र घरायसी कामको थप जिम्मेवारी निर्वाह गर्ने गर्छन्। तर उनीहरूको श्रमलाई प्रायः धार्मिक कर्तव्य वा पारिवारिक दायित्वका रूपमा मात्र हेरिन्छ।
माक्र्सवादी नारीवादी दृष्टिकोणले यस प्रश्नलाई अझ गहिराइमा विश्लेषण गर्छ। समाजमा उत्पादनका क्षेत्रमा गरिने श्रम मात्र होइन, घरपरिवार सञ्चालन, सन्तान पालनपोषण र सामाजिक जीवनको पुनरुत्पादनमा महिलाले गर्ने अवैतनिक श्रम पनि अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण आधार हो। त्यसैले छठको सांस्कृतिक महत्व स्वीकार गर्नुका साथै महिलाको स्वायत्तता, स्वास्थ्य, श्रमको सम्मान, समान अधिकार र निर्णय प्रक्रियामा सहभागिताको प्रश्नलाई पनि महत्व दिनुपर्छ।कुनै पनि धार्मिक परम्परा महिलामाथि बाध्यता, असमानता वा विभेद थोपर्ने माध्यम बन्नु हुँदैन। आस्था स्वेच्छिक हुनुपर्छ, बाध्यकारी होइन।
५. धर्म, आस्था र अन्धविश्वासको प्रश्न
माक्र्सवादी दर्शनले धर्मलाई केवल व्यक्तिगत विश्वासको विषयका रूपमा मात्र होइन, ऐतिहासिक समाजको भौतिक अवस्था, सामाजिक सम्बन्ध र मानिसको चेतनासँग जोडिएको परिघटनाका रूपमा अध्ययन गर्छ। मानिसले प्रकृतिका जटिल प्रक्रियाहरूको वैज्ञानिक व्याख्या गर्न नसकेको ऐतिहासिक अवस्थामा प्रकृतिका शक्तिहरूलाई अलौकिक शक्तिका रूपमा बुझ्ने प्रवृत्ति विकसित भयो। सामाजिक असुरक्षा, रोगव्याधि, गरिबी, प्राकृतिक विपत्ति र अनिश्चित भविष्यले पनि धार्मिक आस्थाको विकास र विस्तारमा भूमिका खेले।

तर विज्ञान र प्रविधिको विकास भइसकेको वर्तमान युगमा पनि धार्मिक विश्वास र परम्परा कायम रहनु सामाजिक चेतना तत्कालै परिवर्तन नहुने तथ्यसँग सम्बन्धित छ। आर्थिक आधारमा परिवर्तन आए पनि त्यससँग जोडिएका सांस्कृतिक र वैचारिक संरचनाहरू क्रमिक रूपमा बदलिन्छन्। छठको सन्दर्भमा सूर्यलाई जीवन र ऊर्जाको स्रोत मान्नु प्रकृतिको वास्तविक महत्वसँग सम्बन्धित छ। तर सूर्यको पूजा गरेकै कारण रोगव्याधि हट्छ, सन्तान प्राप्त हुन्छ, गरिबी समाप्त हुन्छ वा सबै समस्या समाधान हुन्छन् भन्ने दाबीलाई वैज्ञानिक तथ्यका रूपमा स्वीकार गर्न सकिँदैन।
वैज्ञानिक दृष्टिकोणले सूर्यको ऊर्जा, पानीको महत्व, मानव स्वास्थ्य र कृषि उत्पादनबीचको वास्तविक सम्बन्ध बुझ्नुपर्छ। धार्मिक विश्वासलाई विज्ञानको विकल्प बनाउनु हुँदैन। माक्र्सवादी दृष्टिकोणको मूल आग्रह पनि यही हो– मानिसले आफ्नो जीवन र भविष्यलाई अलौकिक शक्तिको भरमा छोड्नुको सट्टा वैज्ञानिक ज्ञान, सामाजिक संगठन र सामूहिक प्रयत्नबाट आफ्नो अवस्था बदल्नुपर्छ।
६. छठको वर्तमान स्वरूप र बजार अर्थतन्त्रको प्रभाव
आज छठ पर्व परम्परागत धार्मिक तथा सांस्कृतिक सीमाभन्दा बाहिर फैलिएको छ। यसको सामाजिक स्वरूपसँगै आर्थिक गतिविधि पनि व्यापक भएको छ।
फलफूल, पूजा सामग्री, बाँसका सामग्री, माटाका भाँडा, कपडा, सजावटका सामान तथा अन्य उपभोग्य वस्तुको कारोबार बढ्ने गर्छ। यसले साना व्यापारी, किसान, कारीगर, मजदुर र स्थानीय व्यवसायीका लागि मौसमी आर्थिक अवसर सिर्जना गर्छ।
तर यही प्रक्रियामा बजार अर्थतन्त्रको प्रभाव पनि विस्तार भएको छ। सामान्य र सहज रूपमा मनाउन सकिने पर्वमा महँगा पूजा सामग्री, देखावटी प्रतिस्पर्धा, तडकभडक, महँगो सजावट र सामाजिक प्रतिष्ठा प्रदर्शन गर्ने प्रवृत्ति बढ्दा आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारमाथि अतिरिक्त खर्चको दबाब पर्न सक्छ।
धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक सहभागितालाई उपभोग क्षमतासँग जोड्न थालियो भने पर्वको सामूहिक चरित्र कमजोर हुन सक्छ। यसका साथै चाडपर्वलाई व्यापारिक नाफा विस्तार गर्ने अवसरका रूपमा मात्र हेर्ने प्रवृत्तिले साना उत्पादक र श्रमिकको हितभन्दा बिचौलिया तथा ठूला व्यापारीको स्वार्थलाई प्राथमिकता दिन सक्छ। यसर्थ छठको आर्थिक पक्षलाई पनि वर्गीय दृष्टिकोणबाट हेर्नुपर्छ। पर्वले स्थानीय उत्पादन, कृषि उपज, हस्तकला, साना उद्यम र श्रमको सम्मानलाई प्रोत्साहित गर्नुपर्छ; अनावश्यक उपभोग र प्रदर्शनलाई होइन।
७. छठ र सामाजिक रूपान्तरणको आवश्यकता
कुनै पनि सांस्कृतिक परम्परा स्थिर र अपरिवर्तनीय हुँदैन। समाजको उत्पादन प्रणाली, आर्थिक सम्बन्ध, विज्ञान, प्रविधि, शिक्षा र सामाजिक चेतनामा परिवर्तनसँगै त्यसका स्वरूप र अभ्यास पनि परिवर्तन हुँदै जान्छन्। छठको सन्दर्भमा पनि परम्पराका सकारात्मक पक्षलाई संरक्षण गर्दै समयसापेक्ष सुधार गर्नु आवश्यक छ।
यसका लागि निम्न पक्षहरू महत्वपूर्ण छन्।
– वैज्ञानिक चेतनाः धार्मिक आस्था र वैज्ञानिक तथ्यबीच स्पष्ट भिन्नता राख्ने तथा अन्धविश्वास र रूढिवादबाट मुक्त हुने।
– पर्यावरण संरक्षणः नदी, पोखरी र जलाशयको सफाइ, प्लास्टिकको प्रयोगमा नियन्त्रण तथा जलस्रोतको दिगो संरक्षण गर्ने।
– सामाजिक समानताः जातीय छुवाछूत, वर्गीय विभेद र सामाजिक बहिष्करणलाई अन्त्य गर्दै सबैको समान सहभागिता सुनिश्चित गर्ने।
– महिला अधिकारः महिलाको स्वेच्छा, स्वास्थ्य, सम्मान र समान अधिकारलाई प्राथमिकता दिने।
– आर्थिक न्यायः स्थानीय उत्पादन, साना व्यवसाय, किसान, कारीगर र श्रमिकको हितलाई संरक्षण गर्ने।
– सांस्कृतिक सहिष्णुताः धार्मिक आस्था राख्ने र नराख्ने दुवैको स्वतन्त्रता तथा परस्पर सम्मान सुनिश्चित गर्ने।
– सामुदायिक उत्तरदायित्वः पर्वलाई सामाजिक सद्भाव, सार्वजनिक सरसफाइ, सहकार्य र सामूहिक सेवासँग जोड्ने।
समग्रमा सारांश निकाल्दा  यसमा कृषि सभ्यताको ऐतिहासिक स्मृति, प्रकृतिप्रतिको सम्मान, सामूहिक जीवनपद्धति, सांस्कृतिक पहिचान र सामाजिक सहकार्यका विभिन्न पक्ष अन्तर्निहित छन्। यसको अध्ययन गर्दा ती सकारात्मक पक्षलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन।
तर परम्पराको ऐतिहासिकता र सामाजिक महत्वको नाममा त्यससँग जोडिएका सबै मान्यता, कर्मकाण्ड र अभ्यासलाई आलोचनाभन्दा माथि राख्न पनि मिल्दैन । माक्र्सवादी दृष्टिकोणको विशेषता नै कुनै पनि सामाजिक परिघटनालाई त्यसको ऐतिहासिक विकास, भौतिक आधार, वर्गीय सम्बन्ध र परिवर्तनको सम्भावनाका आधारमा हेर्नु हो। त्यसैले छठको मूल्याङ्कन गर्दा न त धार्मिक आस्थाको अन्धसमर्थन उचित हुन्छ, न त जनताको सांस्कृतिक जीवनबाट अलग राखेर गरिने यान्त्रिक विरोध नै । आजको आवश्यकता छठको सांस्कृतिक तथा सामुदायिक सकारात्मक पक्षलाई संरक्षण गर्दै त्यसलाई वैज्ञानिक चेतना, पर्यावरणीय जिम्मेवारी, सामाजिक समानता, महिला मुक्ति र श्रमको सम्मानसँग जोड्नु हो।
वास्तवमा सूर्यको पूजा गरेर मात्र समाज उज्यालो हुँदैन। समाजलाई उज्यालो बनाउन अज्ञानता, अन्धविश्वास, शोषण, विभेद र असमानताको अँध्यारो हटाउनुपर्छ। नदीलाई पवित्र मानेर मात्र हुँदैन, नदी स्वच्छ राख्नुपर्छ। श्रमको महत्व स्वीकार गरेर मात्र हुँदैन, श्रमजीवी जनताको जीवन सम्मानित र सुरक्षित बनाउनुपर्छ। परम्पराको संरक्षण भनेको त्यसका सबै पुराना मान्यताको संरक्षण होइन; मानव जीवन, सामाजिक एकता र प्रकृतिका पक्षमा रहेका सकारात्मक तत्वलाई ग्रहण गर्दै हानिकारक र रूढिवादी पक्षलाई परिवर्तन गर्नु हो।यही ऐतिहासिक भौतिकवादी तथा द्वन्द्वात्मक दृष्टिकोणबाट छठ पर्वलाई हेर्नु र यसको सामाजिक भूमिकालाई नयाँ युगको वैज्ञानिक तथा प्रगतिशील चेतनासँग जोड्नु आवश्यक छ।