- वैद्यनाथ श्रमजीवी
भौतिकवादी समाज, नेपाल
मानव सभ्यताको इतिहास हेर्दा अन्धविश्वास कुनै एक धर्म, जाति वा समुदायको मात्र समस्या होइन। संसारका लगभग सबै समाजमा कुनै न कुनै रूपमा अन्धविश्वास पाइन्छ। मानव समाजमा चमत्कार, झारफुक, बलिप्रथा, ग्रहणसम्बन्धी भ्रम, भाग्य बदल्ने कर्मकाण्ड, आत्मा भौंतारिने धारणा आदि विश्वासहरू हजारौं वर्षदेखि विभिन्न रूपले विकसित भएका हुन्।
अन्धविश्वास कहिले र कसरी जन्मियो ?
*********************************
अन्धविश्वासको जन्म मानव सभ्यताको प्रारम्भिक चरणमा भयो। जब मानिससँग प्रकृतिका घटनाहरू बुझ्ने वैज्ञानिक ज्ञान थिएन, तब उसले आफ्नो कल्पनाको आधारमा विभिन्न निष्कर्ष निकाल्न थाल्यो।
बिजुली चम्किनु, बादल गर्जिनु, भूकम्प आउनु, रोग फैलिनु, खडेरी पर्नु, मृत्यु हुनु जस्ता घटनाहरूको वास्तविक कारण मानिसलाई थाहा थिएन। त्यसैले यस्ता घटनाको पछाडि कुनै अदृश्य शक्ति, देवता, भूतप्रेत वा अलौकिक कारण रहेको विश्वास विकसित भयो।
उदाहरणका लागि:
ग्रहण किन लाग्छ भन्ने थाहा नभएको समयमा राहु–केतुले सूर्य वा चन्द्र निलेको कथा बनाइयो।
रोगको कारण जीवाणु वा भाइरस हुन् भन्ने ज्ञान नहुँदा भूतप्रेत वा देवीको कोप मानियो।
बाली राम्रो भए देवताको कृपा र खराब भए देवताको रिस ठानियो।
सपनालाई भविष्यवाणी वा ईश्वरको सन्देशको रूपमा व्याख्या गरियो।
यसरी अज्ञानता, डर, असुरक्षा र कल्पनाशीलताले अन्धविश्वासलाई जन्म दियो।
अन्धविश्वास किन टिकिरह्यो ?
**************************
अन्धविश्वास केवल अज्ञानताले मात्र टिकेको होइन। यसलाई विभिन्न सामाजिक, आर्थिक र धार्मिक संरचनाहरूले पनि संरक्षण गरे।
१. डर र आशाको मनोविज्ञान;
मानिसलाई भविष्यबारे अनिश्चितता हुन्छ। रोग, मृत्यु, गरिबी, असफलता आदिबाट बच्ने आशामा उसले चमत्कार र कर्मकाण्डतर्फ विश्वास गर्न थाल्छ।
२. परम्पराको प्रभाव;
एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा विश्वासहरू सर्दै गए। "हाम्रा पुर्खाले गर्दै आएका थिए" भन्ने कारणले धेरै कुरा जाँचबुझ नगरी स्वीकार गरियो।
३. आर्थिक स्वार्थ;
कतिपय अवस्थामा धार्मिक कर्मकाण्ड, झारफुक, चमत्कार र दानको नाममा केही व्यक्तिहरूले आर्थिक लाभ लिन थाले। यसले अन्धविश्वासलाई संस्थागत रूप दियो।
४. वैज्ञानिक शिक्षाको अभाव;
जहाँ वैज्ञानिक शिक्षा कमजोर हुन्छ, त्यहाँ अन्धविश्वास बलियो रहने सम्भावना बढी हुन्छ।
अन्धविश्वासका नकारात्मक प्रभावहरू :--
**********************************
१. आर्थिक क्षति
मानिसहरूले उपचार, शिक्षा वा उत्पादनशील काममा खर्च गर्नुपर्ने पैसा झारफुक, बलि, पूजा, चमत्कार र कर्मकाण्डमा खर्च गर्छन्।
२. स्वास्थ्यमा हानि
धामीझाँक्री, झारफुक वा चमत्कारमा विश्वास गर्दा धेरै बिरामीले समयमै वैज्ञानिक उपचार पाउँदैनन्।
३. मानसिक दासता
अन्धविश्वासले मानिसलाई स्वतन्त्र चिन्तनबाट टाढा लैजान्छ। प्रश्न गर्नुभन्दा विश्वास गर्न सिकाउँछ।
४. हिंसा र भेदभाव
बोक्सी आरोप, जातीय विभेद, छुवाछुत, पशुबलि, महिलामाथिको दमन जस्ता धेरै सामाजिक समस्याको आधार अन्धविश्वास नै बनेको छ।
५. वैज्ञानिक सोचको अवरोध
प्रमाण र अनुसन्धानको सट्टा चमत्कारलाई प्राथमिकता दिँदा नयाँ ज्ञानको विकास सुस्त हुन्छ।
मानव समाजको विकासक्रमलाई अन्धविश्वासले कसरी पछाडि धकेल्यो ?
यदि मानव समाज केवल अन्धविश्वासमै सीमित भएको भए आजको विज्ञान, प्रविधि, चिकित्सा, उद्योग, अन्तरिक्ष अनुसन्धान र आधुनिक सभ्यता सम्भव हुने थिएन।
मानिसले जब रोग देवताको कोप होइन, सूक्ष्म जीवका कारण हुन्छ भन्ने बुझ्यो तब चिकित्सा विज्ञान विकसित भयो।
मानिसले जब ग्रहण कुनै राक्षसले होइन, खगोलीय गतिका कारण लाग्छ भन्ने बुझ्यो तब खगोल विज्ञान विकसित भयो।
मानिसले जब वर्षा देवताको कृपाले होइन, जलचक्रका कारण हुन्छ भन्ने बुझ्यो तब मौसम विज्ञान विकसित भयो।
इतिहासमा जहाँ प्रश्न गर्ने, परीक्षण गर्ने र प्रमाण खोज्ने संस्कृति विकसित भयो, त्यहाँ समाज अगाडि बढ्यो। जहाँ अन्धविश्वास हाबी रह्यो, त्यहाँ विकास सुस्त भयो।
अन्धविश्वासबाट छुटकारा कसरी पाउने ?
**********************************
१. वैज्ञानिक शिक्षा विस्तार गर्ने
बाल्यकालदेखि नै प्रश्न गर्न, प्रमाण खोज्न र तर्क गर्न सिकाउनुपर्छ।
२. आलोचनात्मक सोच विकास गर्ने
कुनै पनि दाबीलाई प्रमाणबिना स्वीकार नगर्ने बानी बसाल्नुपर्छ।
३. विज्ञान र प्रविधिको प्रयोग बढाउने
व्यवहारिक जीवनमा वैज्ञानिक विधि अपनाउँदा अन्धविश्वास आफैं कमजोर हुँदै जान्छ।
४. खुला बहस र संवाद गर्ने
विश्वास र परम्पराबारे प्रश्न उठाउन पाउने वातावरण आवश्यक छ।
५. सामाजिक सुधार अभियान चलाउने
अन्धविश्वासका कारण हुने हिंसा, शोषण र ठगीविरुद्ध सामूहिक रूपमा जागरण फैलाउनुपर्छ।
निष्कर्ष;
*******
अन्धविश्वास मानव इतिहासको एक स्वाभाविक उत्पादन थियो, जुन अज्ञानता, डर र प्राकृतिक घटनाको सीमित बुझाइबाट जन्मिएको थियो। तर आज मानव समाज विज्ञान, अनुसन्धान र प्रमाणको युगमा प्रवेश गरिसकेको छ। त्यसैले कुनै पनि दाबीलाई केवल परम्परा, धर्मग्रन्थ, गुरु वा चमत्कारको आधारमा होइन, प्रमाण र तर्कको आधारमा मूल्याङ्कन गर्न आवश्यक छ।
मानव मुक्तिको बाटो अन्धविश्वासको अन्धकारबाट होइन, ज्ञान, विज्ञान, अनुसन्धान र आलोचनात्मक चिन्तनको उज्यालोबाट खुल्छ। समाज जति बढी प्रमाणमा आधारित हुन्छ, त्यति नै बढी स्वतन्त्र, मानवीय र प्रगतिशील बन्छ। त्यसैले आज पनि शिक्षित समुदायहरूभित्र अन्धविश्वासहरू परम्पराको नाउँमा कायम रहनु समाज विकासको क्रममा ठूलो अवरोध हो। यो कुरा सबैले बुझ्नु जरुरी छ।
२०८३ जेष्ठ २५ , वीरगञ्ज ।
