महदीप पाेखरेल

परिभाषा :- क्रोनी क्यापिटालिज्म भनेको त्यस्तो आर्थिक प्रणाली हो, जसमा निजी व्यवसाय र सरकारबीचको घनिष्ठ सम्बन्धका कारण केही निश्चित व्यक्तिहरू वा कम्पनीहरूले अनैतिक वा अनुचित रूपमा फाइदा लिन्छन्। यस प्रणालीमा राजनीतिक पहुँच भएका व्यापारीहरूलाई सरकारबाट विशेष सुविधा, अनुदान, कर छुट, सस्ता ऋण, ठेक्कापट्टा वा नीतिगत सहयोग प्राप्त हुन्छ, जसले निष्पक्ष प्रतिस्पर्धालाई सीमित गर्छ।

याे क्रोनी क्यापिटालिज्मले आर्थिक असमानता बढाउने, नवप्रवर्तन (Innovation) लाई अवरुद्ध गर्ने र भ्रष्टाचारलाई संस्थागत गर्ने tendency राख्छ।

क्रोनी क्यापिटालिज्म र उदारीकरण (Liberalization) बीचको सम्बन्ध बाहिरी रुपमा  जटिल र परस्पर विरोधाभासपूर्ण छ र अन्तर्यमा यी दुबै एकाकार छन्।
उदारीकरण भनेको सरकारले अर्थतन्त्रमा हस्तक्षेप कम गर्दै निजी क्षेत्रलाई बढी स्वतन्त्रता दिने प्रक्रिया हो। यसको उद्देश्य प्रतिस्पर्धा बढाउने, आर्थिक दक्षता सुधार गर्ने, विदेशी लगानी भित्र्याउने र समग्र आर्थिक विकासलाई प्रवर्द्धन गर्नु हो, भनिएको छ।यद्यपि उदारीकरणको लक्ष्य खुला र प्रतिस्पर्धी बजार बनाउने हो, तर व्यवहारमा यसले क्रोनी क्यापिटालिज्म बढाउने सम्भावना रहन्छ। जब सरकार नियमनहरू खुकुलो बनाउँछन्, नीति निर्माण गर्नेहरूमा शक्ति केन्द्रित हुन्छ। यसले ठूला व्यवसायीहरूलाई सरकारी पहुँच मार्फत अनुकूल नीति बनाउन, एकाधिकार कायम गर्न र प्रतिस्पर्धालाई दबाउन अवसर दिन्छ।उदारीकरणपछि शक्तिशाली व्यवसायीहरू सरकारी अधिकारीहरूसँग मिलेर अनुकूल नीति निर्माण गर्छन्।
निजीकरण गर्दा सार्वजनिक सम्पत्तिहरू सीमित व्यापारीहरूको हातमा जान्छ।प्रतिस्पर्धी बजारको सट्टा सरकार-नजिकका ठूला व्यवसायीहरूले साना व्यवसायलाई दबाउने प्रवृत्ति देखिन्छ।विदेशबाट लगानी आउँदा पनि सरकार-नजिकका समूहहरूले मात्र पहुँच राख्छन्, जसले नवप्रवर्तन र स्वच्छ प्रतिस्पर्धालाई नष्ट गर्छ।
Crony Capitalism (नातावाद पूँजीवाद) आज विश्वव्यापी रूपमा राजनीतिक संरचनामा गहिरो प्रवेश गरी अर्थतन्त्रलाई नियन्त्रण गर्ने प्रणाली बनिसकेको छ। यो प्रणालीमा ठूला व्यवसायीहरू, बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरू, बैंकिङ समूहहरू, र शक्ति सम्पन्न व्यक्तिहरू सरकार, नीति निर्माताहरू, र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूलाई आफ्नो स्वार्थअनुसार प्रभावित गर्छन्।

क्रोनी क्यापिटलिज्म कसरी वैश्विक रूपमा मौलायो?

- बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरू र सरकारी गठजोड:
ठूला कम्पनीहरूले सरकारहरूसँग मिलेर नीतिहरू आफ्ना फाइदाका लागि बनाउन दबाब दिन्छन्।उदाहरण:
अमेरिकामा Wall Street का बैंकहरू – आर्थिक संकट आएपछि सरकारले साना व्यवसायीलाई होइन, ठूला बैंकहरूलाई bail-out (सरकारी सहयोग) दियो।
औषधी उद्योग (Big Pharma) – सरकारलाई प्रभावमा पारेर औषधीको मूल्य अत्यधिक बढाउने, जनतालाई लुट्ने नीति बनाउने सहुलियत दिन्छ।
- ठूला पूँजीपतिहरूको राजनीतिक पहुँच:
ठूला पूँजीपति वर्गले राजनीतिक दलहरूलाई आर्थिक सहयोग गर्छन्, चुनावमा ठूलो लगानी गर्छन्, र सरकारको नीति आफ्नै स्वार्थअनुसार निर्देशित गर्छन्।उदाहरण:
अमेरिकामा एलन मस्क, जेफ बेजोस, मार्क जुकरबर्गजस्ता उद्योगपतिहरू राष्ट्रपतिसँग प्रत्यक्ष पहुँच राख्छन्।भारतमा गौतम अडानी, मुकेश अम्बानी जस्ता पुँजीपतिहरू सरकारी नीति निर्माणमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छन्।

-प्राकृतिक स्रोतहरूको निजीकरण र दोहन:
ठूला निगमहरूले सरकारी पहुँच प्रयोग गरेर खानी, तेल, ग्यास, जलस्रोत, र जंगलजस्ता प्राकृतिक सम्पत्तिको दोहन गर्छन्।
उदाहरण: अमेरिकामा तेल कम्पनीहरू जलवायु परिवर्तनलाई अस्वीकार गर्दै नयाँ ड्रिलिङ अनुमति पाउन सरकारलाई प्रभावित गर्छन्।नेपालमा पनि जलविद्युत् परियोजनाहरू ठूला व्यवसायी वा राजनीतिक पहुँच भएकाहरूलाई मात्र दिइन्छ।
-कर प्रणालीलाई धनीहरूको पक्षमा बनाउने:ठूला निगमहरू र पूँजीपति वर्गले कर कानुनहरू आफ्ना लागि अनुकूल बनाउँछन्, जबकि मध्यम र निम्न वर्गले बढी कर तिर्नुपर्छ।
उदाहरण: Apple, Google, Facebook जस्ता कम्पनीहरूले कर स्वर्ग (Tax Haven) मा सम्पत्ति लुकाएर अरबौं डलरको कर छल्ने गर्छन्।
नेपालमा पनि ठूला व्यापारीहरू कर मिनाहा पाउँछन्, तर साना व्यवसायीहरूले करको बोझ बेहोरिरहेका हुन्छन्।

- विश्वव्यापी विनाशकारी असरहरू:
१)जनताको जीवनस्तरमा असमानता बढाउँछ
केही व्यक्तिहरू अत्यधिक धनी बन्छन्, जबकि आम जनताका लागि आर्थिक अवसरहरू सिमित हुन्छन्।
उदाहरण: विश्वका सबैभन्दा धनी 1% मानिसहरूसँग बाँकी 99% भन्दा बढी सम्पत्ति छ।नेपालमा केही व्यापारीहरू अरबौंको मालिक बन्छन्, जबकि अधिकांश जनता बेरोजगार छन्।
२) लोकतन्त्रलाई कमजोर पार्छ
जब ठूला पूँजीपतिहरूले सरकारलाई प्रभावित गर्छन्, जनताका वास्तविक मुद्दाहरू वेवास्ता गरिन्छन्।
उदाहरण: अमेरिकामा धनी व्यवसायीहरूले कानुनी रुपमै  राजनैतिक पार्टी ,उम्मेदवार  खरिद गर्छन्, जसले गर्दा नीतिहरू जनताको हितमा होइन, धनी वर्गकै पक्षमा जान्छ। अप्रत्यक्ष रुपमा संसारका अधिकांश देशमा यो ब्यबहारिक रुपले लागू हुन्छ।
३)जलवायु परिवर्तन र वातावरणीय विनाश बढाउँछ: ठूला कम्पनीहरू सरकारलाई प्रभावित गरेर वातावरण विनाश गर्ने नीतिहरू पारित गराउँछन्।उदाहरण: Amazon rainforest को दोहन – बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरू जंगल फँडानी गर्दैछन्।नेपालमा पनि ठूला जलविद्युत् परियोजनाहरूमा स्थानीय समुदायलाई वेवास्ता गरिन्छ।
४)भ्रष्टाचार र अनियमितता बढाउँछ: ठूला व्यापारीहरूले सरकारी अधिकारीहरूलाई घुस दिएर ठेक्कापट्टा जित्ने प्रणाली मौलाउँछ।उदाहरण: नेपालमा ठूला ठेकेदारहरूले गुणस्तरहीन सडक निर्माण गर्छन्, तर कारबाही हुँदैन।
यसरी नै Crony Capitalism ले नेपाल मात्र नभई विश्वभरको अर्थ–राजनीतिक प्रणाली नै कब्जा गर्दैछ। यसको प्रभावले गर्दा लोकतन्त्र कमजोर हुँदैछ, धनी–गरिबबीचको असमानता बढ्दैछ, प्राकृतिक स्रोतहरूको दोहन हुँदैछ, र भ्रष्टाचार संस्थागत भइरहेको छ।

यसलाई रोक्न जनता सचेत हुनुपर्नेछ। नत्र, पूँजीवादी प्रणाली नै भ्रष्ट भएर समाजलाई नै नष्ट गर्ने सम्भावना रहन्छ।
हो, विश्वका विभिन्न राष्ट्रहरूमा ठूला पुँजीपति (बिलियनेयरहरू) सरकार प्रमुखहरूका निकट सल्लाहकार वा समर्थनकर्ता हुने गर्छन्। यी पुँजीपतिहरू व्यापारिक स्वार्थ, नीतिगत फाइदा, वा व्यक्तिगत सम्बन्धका कारण कार्यकारी प्रमुखहरूसँग नजिक रहन्छन्।
विभिन्न राष्ट्रका सरकार प्रमुखहरूसँग निकट रहेका पुँजीपति व्यक्तिहरु जस्को भुमिका क्रोनी क्यापाटालिज्मलाई बलियो बनाउनु रहेको छ।

आ–आफ्नो बिचार 

१. अमेरिका

• एलन मस्क (Elon Musk) → डोनाल्ड ट्रम्प, जो बाइडेन दुवैलाई विभिन्न चरणमा समर्थन। अमेरिकी प्रविधि नीति र अन्तरिक्ष अनुसन्धानमा प्रभावशाली।

• जेफ बेजोस (Jeff Bezos) → मुख्यतः डेमोक्रेटहरूसँग नजिक, तर व्यापारिक नीतिहरूमा प्रभाव पार्न खोज्ने।

• पीटर थिल (Peter Thiel) → रिपब्लिकन पार्टी र डोनाल्ड ट्रम्पका प्रमुख समर्थक।

२. भारत

• गौतम अडानी (Gautam Adani) → नरेन्द्र मोदीका निकटतम व्यापारी, भारतको पूर्वाधार (Infrastructure), ऊर्जा, र व्यापार क्षेत्रमा व्यापक प्रभाव।

• मुकेश अम्बानी (Mukesh Ambani) → मोदी सरकारसँग राम्रो सम्बन्ध, टेलिकम, ऊर्जा, डिजिटल कारोबारमा सरकारको सहयोगी।

३. चीन

• ज्याक मा (Jack Ma) → शी जिनपिङ सरकारका नीति पक्षधर, तर कहिलेकाहीँ सरकारद्वारा नियन्त्रित।

• रिन झेङफेई (Ren Zhengfei - Huawei) → सरकारको डिजिटल नीति र प्रविधि क्षेत्रमा ठूलो प्रभाव।

४. रुस

• अलिशर उस्मानोभ (Alisher Usmanov) → भ्लादिमिर पुटिनका आर्थिक सहयोगी, खनिज र सञ्चार क्षेत्रमा प्रभावशाली।

• गेनाडी टिम्चेन्को (Gennady Timchenko) → पुटिनका अत्यन्तै नजिकका तेल, ग्यास, र पूर्वाधार क्षेत्रमा लगानीकर्ता।

५. युरोपियन यूनियन (EU) र बेलायत

• जिम र्‍याट्क्लिफ (Jim Ratcliffe - UK) → ब्रेक्जिट समर्थक, बेलायती कन्जरभेटिभ सरकारका समर्थक।

• बर्नार्ड अर्नोल्ट (Bernard Arnault - फ्रान्स) → फ्रान्सेली राष्ट्रपतिहरूसँग नजिक, विशेषगरी इमानुएल म्याक्रोंका सहयोगी।

६. दक्षिण कोरिया

• ली जे-योंग (Lee Jae-yong - Samsung Group) → दक्षिण कोरियाली सरकारसँग नजिक, प्रविधि नीति र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार सम्झौतामा प्रभावशाली।

७. जापान

• मसायोशी सोन (Masayoshi Son - SoftBank) → जापानका पूर्वप्रधानमन्त्रीहरू र वर्तमान नेताहरूसँग व्यापारिक सम्बन्ध।
८) नेपालका कार्यकारी प्रमुखहरूसँग निकट रहेका प्रमुख व्यापारीहरू
-विनोद चौधरी (Vinod Chaudhary - CG Group)नेपालका पहिलो बिलियनेयर।राजनीतिक रूपमा प्रभावशाली – विभिन्न सरकारहरूसँग निकट सम्बन्ध राख्ने क्षमता राख्छन।पूर्वाधार, खाद्य उद्योग, ऊर्जा, र बैङ्किङ क्षेत्रमा ठूलो लगानी रहेको छ।
कहिलेकाहीँ सरकारसँग विवाद वा लडाइँ  पनि पर्ने गरेको (जस्तै, टेलिकम क्षेत्रमा CG Telecom लाइसेन्सको मुद्दा)।
-उपेन्द्र महतो (Upendra Mahato - NRN व्यवसायी): प्रवासी नेपाली व्यवसायी, रसियामा ठूला उद्योग सञ्चालन गर्दै आएका छन्।
नेपालमा स्वास्थ्य, बैंकिङ, र हाइड्रोपावर क्षेत्रमा लगानी छ।
विभिन्न सरकार प्रमुखहरूसँग निकट सम्बन्ध राख्छन।
-शेखर गोल्छा (Shekhar Golchha - Golchha Organization):नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघ (FNCCI) का पूर्व अध्यक्ष हुन।कर्मचारी, व्यापार नीति, र लगानी मैत्री नीतिहरूमा सरकारसँग लबिङ गर्ने क्षमता राख्छन।
औद्योगिक पूर्वाधार र गाडी आयातमा प्रभाव छ।
-अजेय सुमन कंसाकार (Ajeya Suman Kansakar - Norvic Group):स्वास्थ्य र अस्पताल क्षेत्रमा प्रभावशाली हुन।राजनीतिक रूपमा विभिन्न सरकारहरूसँग सम्बन्ध छ।
- राजेन्द्र खेतान (Khetan Group):बैंकिङ, बीमा, खाद्य उद्योग, र रियल स्टेट क्षेत्रमा ठूला लगानी छ।विभिन्न राजनीतिक नेतृत्वसँग सुमधुर सम्बन्ध राख्छन।
-मुरारका समूह (Murarka Group):नेपालको ठूला व्यापारिक घरानामध्ये एक, FNCCI लगायत व्यापारिक संस्थाहरूमा प्रभावशाली छन।
नेपालमा राजनीतिलाई प्रभावित गर्ने प्रमुख क्षेत्रहरू:-
१)हाइड्रोपावर (जलविद्युत्) व्यवसायीहरू → सरकारले दिने लाइसेन्स, ठूला आयोजना, र लगानी नीतिमा प्रभाव पार्ने।
२)ठेकेदार व्यवसायीहरू → ठूला पूर्वाधार (सडक, पुल, विमानस्थल) निर्माण ठेक्कामा प्रभाव राख्ने।
३)बैङ्किङ र बीमा क्षेत्रका उद्योगपति → वित्तीय नीतिमा लबिङ गर्ने।
४)स्वास्थ्य क्षेत्रका व्यापारीहरू → मेडिकल कलेज, अस्पताल सञ्चालनमा सरकारको नीति प्रभावित पार्ने।
५(टेलिकम र सूचना प्रविधि व्यवसायीहरू → सरकारबाट अनुमति र लाइसेन्स लिने।

निष्कर्श:
उदारीकरणको मूल उद्देश्य आर्थिक स्वतन्त्रता, प्रतिस्पर्धा, नवप्रवर्तन र समृद्धि वृद्धि गर्नु हो। तर व्यवहारमा, यसकै आवरणमा क्रोनी क्यापिटालिज्म मौलाउँदै गएको छ। विश्वभर ठूला व्यवसायीहरू र राजनीतिज्ञहरूबीचको साँठगाँठले आर्थिक नीतिहरू जनताको हितभन्दा बढी विशेष व्यक्तिहरू वा समूहहरूको स्वार्थ पूर्तितर्फ उन्मुख भएका छन्।

निजीकरण र बजार खुलापनको नाममा ठूला कम्पनीहरूले सार्वजनिक सम्पत्ति, प्राकृतिक स्रोत र आर्थिक नीतिहरूमाथि एकाधिकार जमाइरहेका छन्। साना व्यवसायीहरू प्रतिस्पर्धाबाट बाहिरिन्छन्, सामान्य नागरिकहरू अवसरबाट वञ्चित हुन्छन्, र आर्थिक असमानता चुलिन्छ। नाफा वृद्धिको अन्धाधुन्ध दौडमा यी शक्तिशाली समूहहरूले वातावरण दोहन गर्दै कार्बन उत्सर्जन वृद्धि, वन विनाश, जल स्रोतको दुरुपयोग र जैविक विविधताको क्षयलाई तीव्र बनाएका छन्।

राजनीतिमा यस्ता पूँजीपतिहरूको प्रभाव बढ्दै जाँदा सरकारहरूको प्राथमिकता सर्वसाधारणको हितभन्दा उनीहरूको स्वार्थ जोगाउनतर्फ केन्द्रित हुन्छ। यसले नीतिगत अस्थिरता, भ्रष्टाचार, सामाजिक असमानता र राजनीतिक व्यवस्थामाथि नै संकट ल्याइरहेको छ।

यदि नियन्त्रण नगरिएमा, यो प्रवृत्तिले न केवल आर्थिक प्रणालीलाई विकृत बनाउँछ, बरु पृथ्वीको सम्पूर्ण सन्तुलन नै बिगार्न सक्छ। त्यसैले, पारदर्शिता, सुशासन, तथा दिगो विकासलाई प्राथमिकता दिँदै क्रोनी क्यापिटालिज्मको विस्तारलाई रोक्नु अत्यावश्यक छ।बिश्वब्यापी रूपमा यस्को कुप्रभाव बढीरहेको छ र नेपालमा पनि त्यस्का असरहरु देखिन्छन।क्रोनी क्यापिटालिज्म वा उदारीकरणले सिर्जना गरेको आर्थिक असमानता, प्राकृतिक स्रोतहरू माथिको एकाधिकार, र जनतामाथि शक्तिशाली पूँजीपतिहरूको नियन्त्रण केवल सुधारवादी उपायहरूले अन्त्य गर्न सक्दैन। यसको वास्तविक समाधान समाजवादी क्रान्ति नै हो। समाजवादले उत्पादनका साधनहरू, प्राकृतिक स्रोतहरू, र आर्थिक नीतिहरूलाई केही व्यक्तिहरूको स्वार्थअनुसार होइन, सम्पूर्ण समाजको हितमा परिचालित गराउने लक्ष्य राख्छ। जब अर्थतन्त्रको नियन्त्रण जनताको हातमा रहन्छ, तब नाफामुखी दोहनको सट्टा न्यायपूर्ण वितरण, दिगो विकास, र सामाजिक सुरक्षालाई प्राथमिकता दिन सकिन्छ। समाजवादी व्यवस्था मार्फत शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, र स्रोत साधनहरूको समान पहुँच सुनिश्चित गरी शोषणको अन्त्य गर्न सकिन्छ। पूँजीवादी लोभलाई नियन्त्रण नगर्ने हो भने, आर्थिक संकट, पर्यावरणीय विनाश, र सामाजिक अन्याय झन् गहिरिँदै जान्छ। त्यसैले, समाजवादी क्रान्ति मात्र दीर्घकालीन रूपमा न्याय, समानता, र पर्यावरण संरक्षणको सुनिश्चितता दिने वास्तविक विकल्प हो।