महदीप पाेखरेल

पृष्ठभूमि: वर्तमान युद्ध स्थिति र विश्लेषण 

मध्य-पुर्व क्षेत्र विश्वको एक संवेदनशील र जटिल भू-राजनैतिक क्षेत्रमा पर्दछ। यस क्षेत्रमा गाजा, इस्रायल, हुती, हिजबुल्लाह, इरान, र सिरियाजस्ता राष्ट्र तथा समूहहरुको अन्तरसंघर्षले विश्व स्तरमा गम्भीर प्रभाव पारिरहेको छ। पछिल्ला पटक , सिरियामा जारी युद्धले झनै क्षेत्रीय अस्थिरता थपेको छ भने, गाजा र इस्रायलको संघर्षले मानव अधिकारको उल्लंघन र मानवीय संकटको दयनीय अवस्था निम्त्याएको छ। हुतीहरु र हिजबुल्लाहले पनि हमासको समर्थन गर्दै  आफ्नो राजनीतिक तथा सैन्य प्रभाव विस्तार गर्न खोज्दै आएका छन्, जसले क्षेत्रीय शक्तिशाली राष्ट्रहरु बीचको तनावलाई वृद्धि गरिरहेको छ।यी सबै परिस्थिति बिच नेतान्याहुले ग्रेटर इस्रायलको योजना अगाडी बढाईरहेका छ।पछिल्लो पटक सिरियाको केही भाग कब्जा गर्नुको अलवा उस्ले सबै हतियार गोदाम र सैन्य जहाज नष्ट गरिदिएको छ। 

अमेरिकाको सैन्य तथा आर्थिक सहयोग 

यस जटिल अवस्थामा, अमेरिका मध्य-पुर्वका विभिन्न राष्ट्रहरूसँग आफ्नो सैन्य र आर्थिक सहायताका माध्यमबाट गहिरो सम्बन्ध स्थापित गरेको छ। इस्रायलका लागि अमेरिकाले अत्यधिक सैन्य सहायता पुर्‍याएको छ, जसले इस्रायललाई क्षेत्रीय शक्तिको रुपमा मजबुत बनाएको छ।गएको बर्ष २०२३ मा मात्र अमेरिकाले इस्रायललाई २२ अर्ब डलर आर्थिक सहयोगको साथसाथै त्यत्तिकै परिमाणमा हतियार र लजिष्टिक सहयोग गरेको छ। यसका साथै अमेरिकी हस्तक्षेपले स्थानीय असन्तुष्टि र प्रतिरोधलाई निम्त्याएको छ, जसले दीर्घकालीन स्थिरतामा अवरोध पुर्‍याउँछ। 

मध्य-पूर्वका मुस्लिम राष्ट्रहरु बीचको असमझदारी र शिया-सुन्नी संघर्ष :- 

मध्य-पूर्वमा मुस्लिम राष्ट्रहरु बीचको असमझदारीको प्रमुख कारण शिया र सुन्नी समुदायबीचको पुरानो मतभेद हो। इरान मुख्यतया शिया समुदायसँग सम्बन्धित छ भने, साउदी अरब र इजिप्ट जस्ता राष्ट्रहरु सुन्नी समुदायको प्रतिनिधित्व गर्छन्। यस विभाजनले क्षेत्रीय नीतिहरू र गठबन्धनहरूलाई प्रभाव पारिरहेको छ। उदाहरणका लागि, सिरियामा शिया अलाउद्दिन आल असादको शासनलाई इरानको समर्थन प्राप्त थियो भने, विभिन्न सुन्नी राष्ट्रहरु प्रायः उल्टो पक्षमा रहेका छन्। यसले क्षेत्रीय संघर्षलाई थप जटिल र दीर्घकालीन बनाएको छ।अहिले सुन्नी पक्षले इस्रायल,अमेरिकाको सहयोगमा सत्ता कब्जा गरेको छ। 

युद्धको अबस्था र मध्य-पूर्वको नाजुक स्थिति :- 

वर्तमानमा युद्धको अवस्था मध्य-पूर्वमा अत्यन्तै नाजुक छ। गाजा पट्टीमा इस्रायलको सैन्य अभियानले हजारौं( लगभग ५० हजार ) निर्दोष नागरिकहरूको जीवन लिएको छ र बुनियादी पूर्वाधारहरू ध्वस्त भएको छ। यसले मानवीय संकटलाई गम्भीर बनाएको छ। हिजबुल्लाह र हुतीहरु द्वारा पनि प्यालेस्टाइनको समर्थनमा इस्रायल माथि आक्रमण गरिरहेका छन।इस्रायलले अमेरिका र बेलायतको सहयोगमा चौतर्फी आक्रमण गरिरहेको छ र अधिकतम सफल छ। यसले मध्य-पुर्वको भविष्यलाई अनिश्चित बनाएको छ र दीर्घकालीन शान्तिको सम्भावनालाई कमजोर पार्दैछ। 

अमेरिका र इस्रायलको स्थिति मूल्यांकन : 

अमेरिका र इस्रायलको वर्तमान स्थितिलाई मूल्यांकन गर्दा, यसलाई दुबै राष्ट्रका लागि चुनौतीपूर्ण देख्न सकिन्छ। अमेरिका आफ्नो क्षेत्रीय प्रभुत्व कायम राख्न चाहन्छ भने, इस्रायलको सुरक्षालाई प्राथमिकता दिन चाहन्छ। यसले दुबै राष्ट्रलाई विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय दबाबहरूको सामना गराउन बाध्य पार्दछ। यसका साथै, अन्तर्राष्ट्रिय समुदायबाट शान्ति प्रक्रिया अघि बढाउन आग्रह गरिँदा, दुबै राष्ट्रले आफ्नो रणनीतिक हितहरूसँग मेल खाने नीतिहरू अपनाउन कठिनाई महसुस गर्न सक्छन्। युद्धले बिश्वब्यापी रुप लियो भने अमेरिका,बेलायत र इस्रायलको निम्ति थुप्रै कठिनाई पर्न सक्छन।मध्य-पुर्बमा इरान आफ्नो शक्ति सुधृढीकरणमा लागेको छ र सायद उस्ले आणविक शक्ति हासिल गरिसकेको छ।युद्धको घनत्व र फैलावट बढ्दै जाँदा अन्त्यमा भिड्ने भनेको इरान र इस्रायल नै हो।यदी यस्तो भएमा एउटा पक्ष ध्वस्त नहुँदासम्म युद्ध रोकिदैन। 

रुस, चीन, उत्तर कोरिया लगायतका राष्ट्रहरुको चासो र प्रभाव 

रुस, चीन, र उत्तर कोरियाजस्ता शक्तिशाली राष्ट्रहरुले मध्य-पूर्वको स्थिरतामा गहिरो चासो देखाएका छन्। रूस र चीनले आफ्नो आर्थिक र सैन्य प्रभाव विस्तार गर्न खोज्दा, यसले क्षेत्रीय शक्तिसन्तुलनमा परिवर्तन ल्याउन सक्छ। उदाहरणका लागि, चीनको बेल्ट एण्ड रोड इनिशिएटिभले मध्य-पूर्वमा ठूलो लगानी र अवसंरचना विकास परियोजनाहरूलाई प्रोत्साहित गरेको छ। उत्तर कोरियाले आफ्नो परमाणु कार्यक्रमलाई जारी राख्दा, यसले क्षेत्रीय सुरक्षा व्यवस्थामा थप तनाव निम्त्याउन सक्छ। यी राष्ट्रहरुको चासोले मध्य-पूर्वमा नयाँ गठबन्धन र संघर्षका संभावनाहरूलाई जन्म दिन सक्छ।यस्ले बर्तमान बिश्वको शक्ति सन्तुलनमा ठूलो परिवर्तन ल्याउनसक्छ। अमेरिकी- इस्रायली प्रभुत्व धारासायी बन्न सक्छ, किनभने रुस-चीन-उ कोरिया र इरानाको गठबन्धन चानेचुने शक्ति हुनेछैन। 

प्राकृतिक श्रोत माथी अमेरिकी चासो :-
अरब देशहरूमा रहेको विशाल तेल र ग्यास जस्ता प्राकृतिक स्रोतहरूले विश्व अर्थतन्त्रमा महत्त्वपूर्ण स्थान ओगटेका छन्। अमेरिकी प्रभुत्वको चाहानाले यस क्षेत्रको राजनीतिक र आर्थिक तनावलाई गहिरो बनाएको छ। अमेरिका, ऊर्जा आपूर्तिमा आफ्नो नियन्त्रण कायम राख्न र रणनीतिक लाभ सुनिश्चित गर्न, अरब राष्ट्रहरूको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप गर्न तत्पर रहन्छ। 

उदाहरणका लागि, इराक युद्धको मुख्य उद्देश्य अमेरिकी तेल स्वार्थहरूसँग जोडिएको थियो, जसले अरब देशहरूमा अस्थिरता निम्त्यायो। साथै, साउदी अरबजस्ता राष्ट्रहरूसँग बलियो सम्बन्ध राख्दै अमेरिका आफ्नो प्रभुत्वलाई सुदृढ बनाउँछ, तर यसले क्षेत्रीय असमानता र असन्तुष्टिलाई बढावा दिन्छ। यस प्रकार, प्राकृतिक स्रोतमाथि अमेरिकी प्रभुत्वको चाहनाले अरब राष्ट्रहरूबीच विश्वासको अभाव, शिया-सुन्नी तनाव, र क्षेत्रीय द्वन्द्वलाई झन् गहिरो बनाएको छ। 

संयुक्त राष्ट्रसंको प्रयास :-
गाजा युद्ध रोक्न र स्वतन्त्र प्यालेस्टाइनको निर्माणको पक्षमा संयुक्त राष्ट्रसंघ (यूएन) ले विभिन्न प्रस्ताव र पहलहरु अघि सारेको छ। यद्यपि, यी प्रयासहरु प्रायः इस्रायलको पक्षमा अमेरिकी भिटोको कारण असफल भएका छन्। अमेरिकी भिटोले यूएन सुरक्षा परिषद्को निर्णय प्रक्रियामा अवरोध पुर्‍याउँदै प्यालेस्टिनी अधिकारका लागि गरिएका पहललाई निष्प्रभावी बनाएको छ। 

यसले यूएनको भूमिकालाई कमजोर र पक्षपाती देखाएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति र न्याय सुनिश्चित गर्ने जिम्मेवारी रहेको संस्थाले प्रभावकारी हस्तक्षेप गर्न नसक्दा मानवीय संकट र हिंसा निरन्तर भइरहेको छ। इस्रायलको अवैध बसोबास र गाजा युद्धमा भएका अत्याचारका विषयमा पनि यूएनले ठोस कदम चाल्न नसक्नुले यसको विश्वासनीयतामा गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ। यसले संयुक्त राष्ट्रसंघ सुधारको आवश्यकता र शक्तिशाली राष्ट्रहरूको प्रभाव घटाउनुपर्ने आवश्यकता स्पष्ट पार्छ। 

नेतान्याहु विरुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय अदालतको पक्राउ आदेश :-
इस्रायलका प्रधानमन्त्री बेञ्जामिन नेतान्याहु विरुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय अपराध अदालत (ICC) मा युद्ध अपराधको आरोपमा मुद्दा परेको छ। गाजा पट्टीमा इस्रायलको सैन्य कारबाही र प्यालेस्टिनी जनताको अधिकार उल्लंघनको आरोपसँग सम्बन्धित यो मुद्दाले नेतान्याहुको अन्तर्राष्ट्रिय छविलाई गम्भीर धक्का पुर्‍याएको छ। 

पक्राउ आदेश पनि  जारी भएको छ र त्याे प्रभावकारीरूपमा लागू भयो भने, यसले नेतान्याहुका अन्तर्राष्ट्रिय भ्रमणहरूमा सीमितता ल्याउन सक्छ। साथै, इस्रायलमा राजनीतिक अस्थिरता निम्त्याउन सक्ने सम्भावना छ, किनभने यो मुद्दा आन्तरिक राजनीतिक विवादको कारण बन्न सक्छ। यस घटनाले अन्तर्राष्ट्रिय समाजमा युद्ध अपराध र मानव अधिकार उल्लंघनको जवाफदेहीतालाई प्रोत्साहन गर्नेछ। तर, प्रमुख शक्तिहरू, विशेष गरी अमेरिकाको समर्थनले नेतान्याहुलाई प्रत्यक्ष प्रभावबाट जोगाईरहेको छ , जसले न्यायिक प्रक्रियाको निष्पक्षतामा पनि प्रश्न उठेको छ। 

निष्कर्श
मध्य-पुर्वको वर्तमान युद्ध स्थिति अत्यन्तै जटिल र नाजुक छ। गाजा, इस्रायल, हुती, हिजबुल्लाह, इरान, र सिरियाको संघर्षले क्षेत्रीय स्थिरता र शान्तिमा गम्भीर असर पुर्याएको छ। अमेरिकी सैन्य र आर्थिक सहयोगले यस क्षेत्रको शक्ति सन्तुलनलाई प्रभावित पार्दै आएको छ भने, शिया-सुन्नी असमझदारीले दीर्घकालीन संघर्षलाई सुनिश्चित गरेको छ। रुस, चीन, र उत्तर कोरियाको चासोले यस समस्यालाई अझ जटील बनाएको छ। अहिलेसम्मको स्थिति मूल्यांकन गर्दा युद्ध रोकिने र शान्ति बहाल होलाजस्तो देखिदैन। युद्ध एक भयावह त्रासदी हो, जसले थुप्रै मानवीय जीवन गुमाउँछ, भौतिक पूर्वाधार ध्वस्त गर्छ, र वातावरणीय क्षति पुर्याउँछ। युद्ध अक्सर असफल अर्थराजनीतिको परिणाम हो, जहाँ संवाद, कूटनीति, र सहकार्यको अभावले द्वन्द्वलाई निम्त्याउँछ। यद्यपि, युद्धपछिको शान्तिकालमा समाजले नयाँ सोच र व्यवस्थापन प्रणालीको पादुर्भाव गर्ने अवसर पनि प्राप्त गर्छ। ध्वस्त संरचनाहरू पुनर्निर्माण गर्दा पुराना कमजोरीहरू सुधार्न र नयाँ दृष्टिकोण अपनाउन प्रेरणा मिल्छ। यसक्रममा, युद्धबाट सिकेका पाठहरूले समावेशी र दिगो नीतिहरूको विकासमा योगदान दिन सक्छ। यसरी, शान्तिकाल युद्धको घाउलाई निको पार्दै समाजलाई दीर्घकालीन प्रगतिपथमा अघि बढाउने आधार बन्न सक्छ, हेरौ समयक्रममा के के हुन्छ ?