–लोकनारायण सुबेदी 

भारतमा मई महिनाको अन्तिम सातामा जुन खबरले सबैलाई झस्कायो त्यो खबर थियो – आईआईटी क्षेत्रमा उत्तिर्ण भएका ३८ प्रतिशत यूवाहरुले रोजगारी पाएनन् । आईआईटीको यो खबर भारतका लागि निकै निराशाजनक र चकित पार्ने खबर थियो । किनभने बिगतमा आईआईटीमा प्रबेश पाए पछि राम्रो रोजगारीको सुनिश्चितता नै हुने गरेको थियो । त्यसमा केवल यत्ति मात्र फरक पर्ने गर्दथ्यो कि कतिपयले ६० लाख रुपैया प्रतिबर्षको प्याकेज पाउने गर्थे भने कतिपयलाई रु ३ करोड प्रतिबर्षको प्याकेज मिल्दथ्यो । तर यो बर्ष भने आईआईटीको प्रतिष्ठित मानिने डिग्री पाएर पनि ५० हजार महिनाको नोकरी या रोजगारी पनि पाइरहेको स्थिति पनि छैन । यसमा  कुनै सुधार आउने स्थिति पनि निकट समयमा देखापररिहेको छैन भन्ने अर्थ–बिश्लेषकहरुको निचोड देखिन्छ । किनकि यतिबेला सारा बिश्व भरी नै मन्दीको प्रभाव परिरहेको  र त्यो घट्नुको साटो बढिरहेको छ । त्यसैले भारतमा पनि ती आईआईटी डिग्रीधारी यूवाहरुले कतिबर्षसम्म घरमा बेरोजगार भएर बस्नु पर्ने हो या अन्य कुनै मामोली नोकरीमा भर पर्नु पर्ने हो कुनै सुनिश्चितता छैन ।

हुन पनि भारतमा त्यो आईआईटीमा भरना हुने र त्यहाँ अध्ययन गर्ने कुरा कुनै सरल सहज कुरा होइन पनि । आमा बाबुले आफ्नो कमाईको बर्षौको आयबाट छोराछोरीलाई आईआईटीमा भरना गरेका हुन्छन् र उनीहरुको भबिष्य बनाउन सम्पूर्ण जसो श्रम झोकिदिएका हुन्छन् । यो उनीहरुको लाखांै रुपैयाको लगानी  र बर्षाैंको तपस्या पछि बल्ल आईआईटीमा पढ्न पाउने स्थिति हुन्छ । त्यसपछि मात्र त्यसबाट आफ्नो लागतको भर्पाई हुने अपेक्षा माता पिताले राख्दछन् । भारतको दिल्ली जस्तो राजधानीको शहर होस् कि अन्य दुर दराजका कम बिकसित शहरहरु हुन् आईटी अध्ययन गर्न चाहने यूवाहरुको संख्या भने लाखौं लाख हुने गरेको देखिन्छ । तर सबैले अध्ययन गर्न पाउने कुराको पनि कुनै सुनिश्चितता हुँदैन । अनि एउटा मध्यम बर्गीय परिबारका यूवाहरु बेरोजगारीबाट निराश  भएर बसेको खिन्न अनुहार देख्दा आमा बाबुको मन पनि अप्रसन्न हुने नै भयो । यद्यपि यसमा न ती यूवाहरुको दोष छ न तिनका माता–पिताको नै । यो संकट भारतमा पनि सही आर्थिक नीतिको अभावको कारण उत्पन्न भएको नै अर्थबेत्ताहरु बताउँदछन् । 

  भनिन्छ भारतको मद्रास आईआईटको प्रो.एम सुरेश बाबु र साइ चन्दन कोट्टुले भारतको बेरोजगारीका बारेमा एउटा तथ्यात्मक अनुसन्धानपत्र प्रस्तुत गरेका थिए । तिनको के भनाइ रहेको थियो भने ५० हजार करोडको ‘गरीब कल्याण रोजगार अभियान’ले तत्कालका लागि केही राहत अबश्य मिल्दो हो त्यसले शहरमा कुनै स्तरीय रोजगारी मिल्न भने सक्तैन । भारतको आर्थिक सामाजिक संरचनालाई हेर्दा शहरहरुमा अनौपचारिक रोजगारीको मात्रालाई क्रमशः घटाएर औपचारिक रोजगारीको अवसरतिर  ध्यान दिनु पर्ने उनीहरुको सुझाव रहेको छ । अहिले भारतको खुम्चिदो अर्थब्यवस्थाका कारण वास्तवमा त्यहाँ बरोजगारी खतरनाक स्तरमा पुगिसकेको औंल्याइदै । तथ्यांक प्रस्तुत गर्दै भनिएको छ – भवन निर्माणमा ५० प्रतिशत, ब्यापार, होटेल तथा अन्य सेवाहरुमा ४७ प्रतिशत, औद्योगिक उत्पादनको क्षेत्रमा ३९ प्रतिशत तथा खनन क्षेत्रमा २३ प्रतिशत बेरोजगारी अहिले फैलिसकेको छ । अझ चिन्ताको कुरा के छ भने यी माथि उल्लिखत  क्षेत्र त्यस्ता क्षेत्र मानिन्छन् जसले भारतलाई सबैभन्दा बढी रोजगारी दिन्छन् । त्यसैले माथि प्रस्तुत बेरोजगारीका तथ्यांकको प्रभाव भारतमा भयावह बनेको छ । अत्यन्तै तीब्र गतिमा ती क्षेत्रहरु खुम्चिदै गएका छन् । त्यसबाट अझ तीब्र गतिमा बेरोजगारी बढ्ने स्थिति पैदा हुँदै जानेछ  । दुइ छाक टार्न पनि नपाउने स्थितिमा लाखौ मजदुर र तिनमा आश्रित मानिसहरु जस्तो किसिकमले कोरोना महामारीका बेला पैदलै हिडेर आफ्नो गाउ घर पैदलै फर्केका थिए यो बढ्दो बेरोजगारीले त्यो भन्दा पनि भयानक स्थिति उत्पन्न हुनसक्ने औंल्याइदैछ । यहाँ के उल्लेख गर्नै पर्दछ भने दक्षिण एशियाली देशहरुमा अनौपचारिक रोजगारीको मामिलामा भारत नै सबैभनदा अगाडि छ । यसको अर्थ हो कि भारतमा करोडौं मजदुरमाथि एकदमै कठिन अबस्थमा काम गर्नुपर्ने कठिन बाध्यता टडकारो बन्दैछ । यसरी करोडौं मजदुरले कम मजदुरीमा काम गर्नु पर्ने हुन्छ जहाँ उनीहरुलाई कुनै आधारभूत अधिकारहरु पनि प्राप्त छैनन् कि कुनै कामको कसाकसी गर्न सकुन् । तिनलाई नोकरी या रोजगारी दिनेहरुले कुनै पनि बेला उनीहरुलाई त्यसबाट निकाल्न सक्छन् । किनकि उनीहरुको हक हित हेर्ने ट्रेड यूनिनय त्यो क्षेत्रमा छैनन् । 

अन्तर्राष्टिय श्रम संगठन(आईएलओ)का अनुसार नै पनि भारतमा यतिबेला ५३.५ करोड मजदुरमध्ये ३९.८ प्रतिशत करोड मजदुरले अत्यन्तै दयनीय अबस्थामा काम गर्नु परिरहेको छ, जसको दैनिक आम्दानी २०० रुपैयाभन्दा पनि कम हुन्छ । त्यसैले अहिले संसदीय चुनावको खैलाबैला चलिरहेको भारतमा जुनसुकै दलको एकल या संयुक्त सरकार आए पनि त्यसका सामु दुइटा ठूला चूनौतहरु रहेको औंल्याइदै छ । पहिलो चूनौति हो शहरहरुमा रोजगारीका अवसरहरु कसरी बढाउने ? किनभने बितेको १० बर्षमा मोदी बिकास मन्त्र जति जपिए पनि भारत बेरोजगारीको प्रतिशत लगातार बढ्दै गएको छ । बरु अहिले त के भनिएको छ भने बिगत ४५ बर्षयता अहिले भारतमा सबैभन्दा बढी बेरोजगारी बढेको छ । अनि दोश्रो कुरा हो – शहरी मजदूरहरुको आमदानी कसरी बृद्धि गर्न सकिन्छ भन्ने कुरा । त्यसो नगर्ने हो भने मजदुरहरुलाई तिनको अमानबीय स्थितिबाट बाहिर निकाल्दै सकिने छैन । अर्को साता अर्थात ४ जूनका दिन चुनाव परिणाम आएर सरकार बने पछि त्यसले तीनवटा काम – शहरीकरणको फैलिदो स्थितिलाई ध्यानमा राखेर शहरी रोजगारी बढाउन स्थानीय सरकारसँग समन्वय गरेर रोजगारी बढाउनु पर्नेछ । त्यसो गर्दा बढ्दो शहरीकरणबाट जुन अनियोजित बिकास र गन्दगीपूर्ण बस्ती बन्दछ त्यसलाई रोक्न पनि मद्दद मिल्छ भन्ने अर्थ–बिकास बिशेषज्ञहरु सुझाव दिइरहेका छन् । त्यसका लागि स्थानीय शासनलाई बढी संसाधन प्रदान गनुपर्ने तिनको सुझाव छ । अनि दोश्रो कुरा, स्थानीय स्तरमा रोजगारी सिजना गर्ने खालका बिकासात्मक नीतिहरु लगु गर्नु पर्ने र तेश्रो कुरा शहरी आधारभूत संरचनामाथि बिशेष ध्यान दिएर स्थानीय अर्थब्यवस्था सुधार्ने योजना हुुनपर्ने, चौथा,े बिकासका लागि बाँडफाँड गरिएको बजेट या धनराशीको लाभ ती शहरी मजदुरसम्म कहिल्यै पुग्ने गरेको छैन र त्यो माथिका मानिसहरुमै सीमित हुने गरेको छ । त्यसैले त्यहाँ बिकासका नाममा किनिने गरेका ठूला मेशिनहरुको साटो श्रममा आधारित बिकास योजनाहरुको तर्जुमा गरिनु आवश्यक छ भनिएको छ । पाँचौ, कुरा शहरी रोजगारी योजनाले स्वास्थ्य र सरसफाई जस्ता क्षेत्र पनि तीब्ररुपमा बढाइनु किन पर्दछ भने भारतको ग्रामीण अर्थब्यवस्था यस स्थितिमा छैन कि उसले प्रबासी मदुरहरुलाई पनि रोजगारी दिन सकोस् । त्यस्तो अबस्था भएको भए उनीहरु गाउँ छोडेर शहर जाने थिएनन् । बिद्यमान यस्तो  स्थितिमा  अहिलेसम्मका भारत लागु गरिएका योजनाहरुले आम मानिसहरुमा थप रोजगारी मिल्ने कुरा मूर्खता पूर्ण हुने पनि बिज्ञहरुले बताइरहेका छन् र रोजगारी पैदा गर्न तिनलाई पनि थप के सुधार गर्न सकिन्छ त्यतातिर पनि ध्यान दिनुपर्ने उनीहरु औंल्याइरहेका छन् । तर त्यसो गर्नु एउटा सानो र अपर्याप्त कुरा मात्र हुने छ भनिरहेका छन् । 

यो त केवल बिद्यमान शहरी  मजदुरहरुको कुरा मात्र भयो । भारतमा डिग्रीधारी असंख्य ठूलो करोडौंको यूवा जमात अहिले पनि बेरोजगार बनेर बसिरहेको छ ।उनीहरुका लागि जतिसक्दो चाँडो रोजगारीको ब्यवस्था नगर्ने हो भने यूवाहरुमा बढ्दो आक्रोश सम्हाल्न बहुत कठिन हुने पनि उनीहरुले औल्याइरहेका छन् । बढ्दो यो भयावह बेरोजगारीले भारतमा जुन समस्या पैदा हुँदैछ त्यो सानोतिनो चूनौति होइन । बिश्वको तेश्रो आर्थिक शक्ति र बिश्व गुरु बन्ने हो–हल्लाका बीच बेरोजगारीको यो तस्वीरले भारतको बर्तमान बास्तबिकता छर्लंग पार्दछ ।