सामान्यरुपमा हेर्दा ईरानका राष्ट्रपति ईब्राहिम रईसीको हेलिकोप्टर दुर्घटनमा परेर ईरानलाई शोकमा डुबाएर देहाबसान भयो । त्यसमा बिदेशमन्त्री र एक प्रान्तिय गभर्नर समेत ९ जना यात्री थिए । तर रईसीको यो दुर्घटनाजन्य मृत्युका बारेमा बिश्वमा जुन किसिमको छटपटीको स्थति देखिएको राजनीतिक पर्यबेक्षकहरु औंल्याइरहेका छन् त्यो पनि असमान्य जस्तै लाग्दछ । हुन पनि बिश्वको कुनै पनि कुनाबाट यस दुर्घटना सम्बन्धि प्रतिकृया जसरी आउनु पर्ने बताइन्छ त्यसरी आएको छैन । भनिन्छ मध्यपूर्ब स्तब्ध छ । यूरेयिशामा कुनै चालचोल छैन । अमेरिका भित्र पनि आश्चर्यचकित पार्ने खालकै मौनता छ । कस्तो लाग्दछ भने सबै साना ठूला राष्ट्रहरु  आफुलाई सभ्यताको एउटा यस्तो खोलमा लुकाइरहेका छन्  जहाँ अनाबश्यक शब्दको कुनै गुञ्जन नसुनियोस् । 
 एकथरीले बिरोधीले के पनि ठानिरहेका  छन् भने ईब्राहिम रईसी जस्ता अति रुढीबादी मानिएका मौवली र कथित ‘ईरानी कसाई’ करार समेत गरिएका मानिसको मृत्युमा राम्रा या नराम्रो कुनै प्रतिकृया छैन । अहिलेसम्म जे जे कुरा निस्केर बाहिर आएको छ  त्यस अनुसार खराब मौसमका कारणले हलिकोप्टर दुर्घटनाको शिकार भएको हो । तर जस्तो किसिमले दिबंगत रईसीले इजरायल र अमेरिकाकाप्रति कडा दृष्टि अपनाएका थिए त्यसलाई हेर्दा यो दुर्घटनामा कुनै षडयन्त्र थिएन होला भनेर ढुक्क हुने स्थिति नरहेको कुरा पनि उठिरहेको छ । यसमा पहिलो प्रश्न के उठाइन्छ भने रईसीको यात्रामा सामेल भएका दुइ अन्य हेलकोप्टर सुरक्षित र सहीरुपमा आफ्नो गन्तब्यसम्म के कसरी पुग्न सके । अर्को कुरा  बितेको चार बर्षयता पटक पटक ईरानका ठूला नेताहरुको हत्या भएको अभिलेख छ । त्यसलाई पनि षडयन्त्रभन्दा बाहिर मात्र राखेर हेर्न सकिदैन भन्ने सबल तर्क पनि रहेकै छ । चार बर्ष अघि २०२० जनवरीमा र्ईरानका कुर्द सेनका जनरल कासिम सुलेमानीको अमेरिकाले बाग्दादकै अन्तर्राष्ट्रय बिमान स्थलमा ड्रोन प्रयोग गरेर हमला र हत्या गरेको घटनालाई मानिसहरुले अहिलेसम्म पनि बिर्सिएका छैनन् । 
सुलेमानीको त्यो हत्याको केही समय पछि ईरानका मूख्य परमाणु बैज्ञानिक मोहसिन फखरीजोहको पनि हत्या गरिएको थियो । त्यस हत्याका लागि ईरानले अहिलेसम्म पनि इजरायली गुप्तचर एजेन्सी मोसादलाई दोषी मान्न छाडेको छैन ।  त्यस अघि २०१० र १२ का बीचमा पनि ईरानका चारजना परमाणु बैज्ञानिकहरुको सन्देहास्पद किसिमको मृत्यु भएको मानिसहरुले बिर्सेका छैनन् । त्यसैले ती सबै घटनाक्रमहरुको आलोकमा के सन्देह अहिले पनि गरिदै गरेको देखिन्छ भने राष्ट्रपति रईसीको मृत्युलाई सामान्य दुर्घटना मान्न र यो मृत्युलाई सहज स्वीकार्न ईरानले सकिरहेको छैन । अर्को प्रश्न के पनि छ भने एक पछि अर्को यस प्रकारका घटना घटिरहँदा  पनि ईरानले अहिलेसम्म सुरक्षा सावधानीको उचित शिक्षा लिन किन सकिरहेको छैन ? हर घडी शत्रु देशहरुका गुप्तचरहरुको निगरानीमा रहिरहनु परेको ईरानले आफ्ना भिआईपी महानुभावहरुको कतै आवत जावतका बेला राख्नु पर्ने कडा सावधानी र सुरक्षा गोपनीयता राख्न किन असफल भएको हो । रईसीको मृत्यु कतै ईरानी गुप्तचर एजेन्सीहरुको गोप्य चुवाहटको परिणाम त होइन ? के इरानलाई यो कुरा थाहा थिएन कि इजरायलले लामो समयदेख अजरबाइजानलाई माध्यम बनाएरै इरानको नाभिकीय गतिबिधिरुमाथि दृष्टिपात गर्दै आएको छ ।  रईसी २०२१ मा त्यति बेला ईरानको सत्तामा आएका थिए जतिबेला ईरान आन्तरिक असहमति र  पश्चिमा शक्तिहरुसँग  लडिरहेको थियो ।  अमेरिकाद्वारा ईरानसँगको ऐतिहासिक परमाणु सम्झौताबाट हट्ने र कोभिड–१९ को प्रकोपको कारणले समेत ईरान गम्भीर आर्थिक चूनौतिहरुका बीचमा घेरिएको थियो । कमजोर अर्थब्यवस्था तथा मुद्रा संकटको कारणले समेत ईरानको ब्यापार उद्योग सबै नराम्रोसँग प्रभावित भइरहेका थिए । जसले गर्दा क्यान्सर र मधुमेहको औषधिसम्मको पनि त्यहाँ हाहाकार थियो । 
 ईरानका केन्द्रिय बैंकहरुमाथि बिश्वब्यापी प्रतिबन्ध खाशगरी पश्चिमा प्रतिबन्धका कारण औषधी कम्पनीहरुले पनि ईरानसँग ब्यापार गर्न  हिच्किचाइरहेका या डराइरहेका थिए । अर्कोतिर अमेरिकाले रईसीमाथि ब्यक्तिगतरुपमा पनि प्रतिबन्ध लगाइराखेको थियो । षडयन्त्रको एउटा कोण ईरानका सर्बोच्च नेता आयातुल्ला खामेनेईका पुत्रतर्फ पनि जानसक्ने देखिन्छ भन्ने एकथरीको सन्देह पनि छ ।रईसीलाई खामेनेईको  बहुतै निकट मानिन्थ्यो । यतिसम्म कि रईसीको खामेनेईकै उत्तराधिकारीकारुपमा समेत हेरिन थालेको पनि औंल्याइदै थियो । १९८९ मा सुप्रिम नेता बन्नुभनदा पहिले  खामेनेईले  पनि राष्ट्रपतिको पद सम्हालसकेका हुन् ।
 केही समय पहिला मात्रै पनि खामेनेईले रईसीलाई अत्याधिक अनुभव भएका भरोशा गर्न सकिने योग्य  क्यक्ति भनेर प्रसंशा पनि गरेका थिए । त्यसपछि ईरानमा के अडकल गरिदै थियो भने खमेनेई रईसीलाई आफ्नो उत्तराधिकारीकारुपमा प्रस्तुत गर्ने सोचिरिहेका छन् । अर्काेतिर खमेनेईका पुत्र मोजतबा आफ्नो पितको बिरासतलाई अगाडि बढाउन चाहन्छन् र रईसी उनका लागि ठूलो चूनौतिकोरुपमा थिए पनि भनिन्छ । अहिलेको घटनाले उनको त्यो बाधा हटेको जस्तो  भएको हो त भनिदैछ । गत बर्ष अक्टोबर २०२३ मा ईजरायल–हमास युद्ध शुरु भए पछि ईराक र सीरियामा ईरान समर्थक मिशिशियाले अमेरिकी ठेगानाहरुमा निशाना बनाएको पनि देखिएको हो । अनि इजरायलले सीरियामा ईरानको बाणिज्य दूतावासमा हमला पनि गरेको हो । त्यस हमला पछि नै ईरानले पनि इजरायललाई पाठ सिकाउनका लागि यसै मे महिलनामा ड्रोन र मिसाईल हमला गरेको थियो । झण्डै सात महिनादेखि चलेको इजरायल–हमाज युद्धमा त्यो नै पहिलो अवसर थियो जुन ईरान र इजरायलले एक अर्कोमाथि सोझै हमला गरेका थिए । 
 बिश्लेषहरु भन्दन् – ‘‘समग्रमा भन्ने हो भने  गाजा युद्धमा रईसीको भूमिका सकारात्मक थिएन । उनको नेतृत्वमा ईरानले लगातार उक्साउने खालका कारबाहीहरु गर्दै आएको थियो । त्यसैले पनि ईरान अमेरिका र इजरायलको निशाना त बनेकै थियो । यस्तो स्थितिमा सन्देहको सुई इजरायलकासाथ साथै अमेरिकामाथि पनि घुम्न जाने कुरा अस्वाभाविक हुँदैन । यद्यपि इजरायलले हत्तनपत्त यो हेलिकोप्टर घटनामा इजरायलको मोसादको कनै लिनुदिनु छैन भनेर तर्किने कोशिश गरेको छ । अनि अमेरिकाको तर्फबाट यस सम्बन्धा कुनै आधिकारिक बयान अहिलेसम्म आएको छैन । अनि ईरानलाई पनि यस्तो कुनै सबूत प्रमाण प्राप्त भएको छैन जसको आधारमा उसले सोझै षडयन्त्रका लागि अमेरिका या इजरायललाई कठघरामा उभ्याउन सकोस् । ६४ बर्ष उमेरका इब्राहिम रईसी ईरानभित्र भने बिशेष लोकप्रिय नेता नै देखिन्थे । बिदेश नीतिको मोर्चामा पनि उनले ईरानलाई निकै नै सन्तुलित गरेका थिए । उनले चीन, रुस साऊदी अरबसँग सम्बन्ध सबल तुल्याएका थिए । पाकिस्तानसँग पनि अनेक सम्झौतारु गरेका थिए । भारतसँग पनि चाबहार बन्दारगाह सम्झौता गरेका थिए । राम्रो र सन्तुलित बिदेश नीतिका सर्जक हुँदा हुदै पनि उनलाई राजनीतिक इतिहासले भने लोकतन्त्र र ब्यक्तिगत स्वतन्त्रता कुल्चिने क्रूर शासकको कल्की पनि लगाइदिएको छ ।’’ 
हुन पनि दुइ बर्ष अघि २०२२ को अन्त्यतिर मोरल पुलिसको हिरासतमा २२ बर्षकी महसा अमिनीको मृत्यु उनको क्रूर शासनको सबैभन्इदा ठूलो उदाहरण भनिएको थियो । हिजाबका बिरुद्ध खडा भएकी महसा अमिनीको मृत्यु पछि ईरानमा बिरोध प्रदर्शनको जुन शिलशिला शुरु भयो त्यसले महिनौसम्म इरानलाई नराम्रोसँग हल्लाएर राखेको औंल्याइन्छ । रईसीकै शासन कालमा अशान्ति फैलाएको आरोपमा सात जना मानिसहरुलाई सार्बजनिकरुपमै फाँसी दिइएको थियो । अनि अन्य ५०० जनालाई गोप्यरुपमा मारिएको नि उनमाथि आरोप छ । यद्यपि त्यस्ता घटनाहरु  देशहरुको आन्तरिक मामिलको कुरा पनि मानिदो होला  । तर रईसी हेलिकोप्टर दुर्घटनाको यथार्थ वास्तबिकताको गम्भीर छानबिन हुनु पर्छ र सत्यतथ्य सार्बजनिक हुनु पर्दछ भन्ने कुरामा अपराधमा प्रत्यक्ष परोक्ष जोडिएका बाहेक अरु कसैको बिमति हुन सक्तैन । हुन पनि मध्य पूर्बमा शान्ति र स्थिरतका लागि यो घटना कम महत्वको पनि होइन । यसको प्रतिध्वनी लामो समयसम्म सुनिने कुरा परिस्थितिले प्रष्ट औंल्याइरहेको छ ।