शहबाज खान 

कपिलवस्तु । लुम्बिनी प्रदेशको बुटवलमा हिजाे गलत र भ्रामक सूचना विरुद्ध दुई दिने कार्यशाला कार्यक्रम सम्पन्न भएको छ । पत्रकार, ब्लगर, सामग्री सिर्जनाकर्ता र एलजीबीटीआईक्यु समुदायका प्रतिनिधिहरुलाई कार्यक्रममा सहभागी थिए । उनीहरुलाई गतल र भ्रामक सूचनाका बारेमा बुझ्न र त्यस विरुद्ध लड्न दुई दिने कार्यशालाको कार्यक्रमको आयोजना गरि सञ्चालन गरिएको जनाइएको छ । युथ इनोभेशन ल्याबले नेपालस्थित अमेरिकी दूतावाससँगको सहकार्यमा उक्त कार्यशाला आयोजना गरेको हो ।

कार्यशालामा आधुनिक युग÷डिजिटल युगमा गलत र भ्रामक सूचनाको व्यापक प्रसारलाई प्रभावकारी रूपमा लड्न आवश्यक सीप र ज्ञान बारेमा सहभागीलाई सशक्त बनाउनुको साथै उनीहरुलाई विस्तृत जानकारी गराइएको आयोजकले जनाएको छ । कार्यशाला युवा आविष्कार प्रयोगशालाका कार्यकारी निर्देशक प्रदीप खतिवडाले उद्घाटन शत्रमा यस कार्यशालाको सामग्रीले व्यक्तिहरूलाई परिवर्तनशील मिडिया, परिदृश्यलाई प्रभावकारी रूपमा नेभिगेट गर्न र नेपालमा गलत÷डिस सूचनालाई सम्बोधन गर्न सशक्त बनाउने कुरामा विश्वास व्यक्त गरे । उनले नेपालस्थित अमेरिकी दूतावासका पब्लिक इन्गेजमेन्ट स्पेशलिष्ट डा. धुर्वा शाहले सबै सहभागीहरुलाई मिस/डिस सूचना विरुद्धको लडाइमा सहभागीहरूसँग यस सहकार्यलाई निरञ्तर जारी राख्ने बताए ।

सहभागीहरूलाई नेपालका पत्रकारहरूको क्षेत्रीय विज्ञहरूको समूहद्वारा विकसित अन्तरक्रियात्मक ई–लर्निङ पोर्टल “क्जष्पकजथब.इचन” मा परिचय गराइएको थियो । यो व्यापक अनलाइन पाठ्यक्रमले गतल र भ्रामक सूचनाको बढ्दो मुद्दा बुझ्न र समाधान गर्न खोज्ने व्यक्तिहरूको लागि व्यावहारिक मार्ग निर्देशन गर्दछ । कार्यशालाको अवधिमा सहभागीहरूले सक्रिय रूपमा ह्यान्ड्स–अन सत्रहरू र अनलाइन सिकाइ दृष्टिकोणमा भाग लिँदै आजको डिजिटल युगमा प्रचलित गलत र भ्रामक जानकारीको वास्तविक जीवन केस स्टडीहरूको विश्लेषण गर्दै यस कार्यक्रमले अहम भूमिका निर्वाह गर्ने विश्वास लिएको छ । कार्यशालाको चार मुख्य मोड्युलः नेपालको विकसित मिडिया परिदृश्य नेभिगेट गर्दै परम्परागत र नयाँ मिडियामा गलत÷डिस जानकारीलाई सम्बोधनको साथै नेपालमा तथ्य–जाँच र मिडिया साक्षरतामार्फत गलत÷डिस जानकारी विरुद्ध लड्दै पूर्वाग्रह तोड्ने हो ।

नेपालमा सीमान्तकृत समुदायहरू विरुद्ध गलत÷डिस जानकारी बुझ्ने र लड्ने गलत र भ्रामक जानकारी विरुद्ध लड्न कानूनी र नियामक दृष्टिकोण अन्तरक्रियात्मक सत्रहरूमा सहभागीहरूले परम्परागत र नयाँ मिडिया स्रोतहरूमा मिस÷डिस जानकारी पहिचान गर्न र मूल्याङ्कन गर्न सिकाइएको हो । गुगल रिभर्स छवि खोज जस्ता मूल्यवान उपकरणहरू, साथै वेब्याक मेसिन र आर्काइभ टुडे जस्ता अभिलेख स्रोतहरू प्रस्तुत गरियो । थप सहभागीहरुलाई सामग्रीलाई सम्भावित मेटाउनबाट जोगाउन, साधारण अभिलेख प्रविधिहरू प्रयोग गरेर आफ्नो कामलाई सुरक्षित गर्न ह्यान्ड्स–अन प्रशिक्षण प्राप्त गराइएको छ । कार्यक्रमलाई सम्बोधन गर्दै मुख्य प्रशिक्षक र मोड्युल सामग्री निर्माता राजन पोखरेलले दुवै परम्परागत मिडियाको महत्व र खाडलहरू पूरा गर्न नयाँ प्रविधिहरू आत्मसात गर्ने कुरामा प्रकाश पारे । उनले गलत÷डिस सूचनाद्वारा सीमान्तकृत समुदायहरूलाई लक्षित गर्ने कुरालाई पनि जोड दिए । त्यस्ता हानिकारक अभ्यासहरूको प्रतिरोध गर्ने तरिकाहरू खोजको साथै छलफलको महत्वपूर्ण पक्ष लिङ्ग सम्बन्धी गलत जानकारी र व्यक्तिहरूमा यसको प्रभावको बारेमा समेत पोख्रेलले जानकारी गराए ।

कार्यशालामा, सहभागीहरूले कडा समाचारहरू कभर गर्न सक्ने क्षमता भए पनि महिलाहरूलाई नरम समाचारहरूतर्फ निर्देशित गर्ने उदाहरणहरूबारे छलफल गरे। एलजीबीटीआईक्यु समुदायका एक सदस्यले आफ्नो समुदायमा गलत र भ्रामक सूचनाको वास्तविक–विश्व प्रभावहरूमा प्रकाश पार्दै आफ्ना व्यक्तिगत अनुभवहरू साझा गरेका थिए । त्यसैगरी युथ इनोभेसन ल्याबका कार्यकारी निर्देशक प्रदीप खतिवडाले व्यक्तिहरूलाई सशक्तिकरण र शिक्षित बनाउन प्लेटफर्म “क्जष्पकजथब.यचन” को महत्व प्रकाश पार्दै उनले पाठ्यक्रमको माध्यम उत्साही, आम जनता र विद्यार्थीहरूको लागि एक बहुमूल्य स्रोतको रूपमा सेवा गर्ने क्षमतालाई हाइलाइट गरे । यसले एक सूचित, शिक्षित, र सशक्त समाजलाई बढावा दिने उनको भनाई छ । यो प्रादेशिक कार्यशाला कार्यक्रम विराटनगर, जनकपुर, सुर्खेत, धनगढी र बुटवल गरी तीन स्थानमा सफलतापूर्वक सम्पन्न भइ सकेको जनाइएको छ । कार्यशाला सातवटै प्रदेशमा सञ्चालन गरिनेछ आयोजनले जानकारीरु दिएको छ ।

अन्ततः गलत÷डिस सूचनालाई प्रभावकारी रूपमा सामना गर्न ज्ञान र सीपले सुसज्जित १ सय ४० प्रशिक्षित प्रशिक्षकहरूको पूल सिर्जना गरिने आयोजकको भनाई छ । यो कस्तो परियोजना हो ? युथ इनोभेशन ल्याबद्वारा नेपालस्थित अमेरिकी दूतावासको आर्थिक सहयोगमा लागू गरिएको मिस÷डिस इन्फर्मेशन परियोजनालाई बुझेर र काउन्टरिङ गर्दै युवा पत्रकार, सामग्री निर्माता, कार्यकर्ता र युवा नेताहरूलाई तालिम दिएर गलत सूचना र गलत सूचना फैलाउने योद्धाहरूको इकोसिस्टम सिर्जना गर्न चाहन्छ। तसर्थ, यो परियोजनालाई प्रयोगकर्तामैत्री र प्रभावकारी ई–लर्निङ प्लेटफर्मको विकास गर्न परिकल्पना गरिएको छ । यसको पहलले पत्रकार र स्वतन्त्र सामग्री सिर्जनाकर्ताहरूलाई सान्दर्भिक र स्रोत, साधन बनाउन मोड्युलहरू विकास गर्न संलग्न गराउने लक्ष्य लिएको छ । युवा नवाचार प्रयोगशाला के हो ? युथ इनोभेशन ल्याब एक गैर–लाभकारी नागरिक टेक कम्पनी हो । यसले युवा दिमागहरूलाई अन्वेषण गर्न, सिर्जना गर्न र नवीनता गर्न सशक्त बनाउँछ । यसले एक सहयोगी वातावरण प्रदान गर्दछ । जहाँ युवा र युवा पेसेवरहरूले विभिन्न क्षेत्रहरूमा सहकार्य गर्न, प्रयोग गर्न र ग्राउन्ड ब्रेकिंग विचारहरू विकास गर्न सक्छन् । नवप्रवर्तन, र अत्याधुनिक स्रोतहरू मार्फत विज्ञानलाई मानिसहरू र नीतिहरूसम्म पु¥याउँदै, युवा आविष्कार प्रयोगशालाले सबैका लागि उज्यालो भविष्यको जगेर्ना गर्दै समस्या समाधान गर्ने र परिवर्तन–निर्माताहरूको अर्को पुस्तालाई सशक्त बनाउँछ ।