चन्द्रमणि गाैतम
समिद्धो अद्य मनुषो दुरोणे देवो देवान्यजसि जातवेदः । आ च वह मित्रमहश्चिकित्वान्त्वं दूतः कविरसि प्रचेताः ।।
: ऋग्वेदमा जमदग्नि
ऋषि शब्दको तालमेल अँग्रेजीको ‘रिसर्च’ (अनुसन्धान) सँग मिल्छ भन्नु अतिशयोक्ति नहोला । ऋषिहरू त्यही काम गर्दथे, जुन काम ‘रिसर्चर’ (अनुसन्धाता) हरू गर्दछन् । यमदग्नि (जमदग्नि) महर्षि परम तेजस्वी ऋषिको रुपमा परिचित छन्, जो ‘भृगुवंशी’ ऋचीकका पुत्र, सप्तऋषिमा गणनाका साथै ‘ऋषिकुलका आत्मा’ को रुपमा पनि लिईन्छ । यी महर्षिले गोवंशको रक्षाबारे ऋग्वेदका १६ मन्त्रको रचना गरेको पाइन्छ । स्कन्द पुराणको केदारखण्ड अनुसार यिनी आयुर्वेद तथा चिकित्साशास्त्रका पनि विद्वान थिए ।
पौराणिक ग्रन्थहरूका अनुसार यी ऋषि आफ्नी पत्नी भगवती रेणुका (राजा प्रसेनजितकी पुत्री) को साथमा भारतको हिमाचल प्रदेशको हिमाली क्षेत्रतिर बसोबास गरेका र आफ्नो निवासमा पृथ्वीमै पहिलो लोकतान्त्रिक संस्कृतिको श्रीगणेश गरेको श्रेय दिईएको छ । यिनले अन्य ऋषिहरूसँग मिलेर पनि ऋग्वेदका सूक्त रचना गरेको र ऋषिहरूको साझा–संस्कृतिलाई जन्म दिनुका साथै समन्वयवादी विचारधारा का अनन्य पोषक पनि भएकोले जमदग्निलाई लोकतान्त्रिक संस्कृतिका संवाहक मानिएको हो ।
साभार - गाैतमजीकाे मुहारपुस्तिका
