यस पटक भारतको गोवामा आयोजित शंघाई सहयोग संगठन(एससीओ)को बिदेश मन्त्री स्तरीय बैठक पाकिस्तानको वरिपरी केन्द्रित भएर रहन पुग्यो भन्ने भारतीय बिश्लेषकहरुको निचोड देखिन्छ । यसको प्रमाणकोरुपमा भारतका बिदेश मन्त्री एस. जयशंकरको बैठक पछिको प्रेस सम्मेलनबाट यही आभास मिलेको उनीहरुले औंल्याएका र अथ्र्याएका छन् । भारतीय सञ्चार माध्यमहरुले पनि यो बैठकको पाकिस्तान र बिलवाल भूट्टो जरदारीको उपस्थितिको दायरामा भएको आयोजनालाई मध्यनजर राखेरै बिश्लेषण गरेको देखिएको छ । भारतीय बिदेशमन्त्री एस. जयशंकरका अगाडि यस बैठकमा ब्यापक एजेण्डाहरु र तिनको महत्व प्रतिपादित गर्ने अवसर रहेको थियो भन्ने पनि सँगसँगै उनीहरुले उल्लेख गरेका छन् । तर उनले पनि पाकिस्तान र जरदारीमाथि अनावश्यकरुपले ध्यान केन्द्रित गर्न पुगेको बैठकका मूल मुद्दा ओझेलमा परेको औल्याएका छन् ।
वस्तवमा के सामान्य अनुमान थियो भने यो बैठक यूक्रेन संघर्षका सम्वन्धमा एशिया बिशेष गरेर यूरेशिया क्षेत्रमा सहयोग बढाउने र स्थिरता कायम गर्ने आजको महत्वपूर्ण बिषयमा केन्द्रित हुनुपर्ने थियोा । यद्यपि भारतले त सधैंजसो आफ्नो तर्फबाट आतंकबाद र यस सम्वन्धमा पाकिस्तानको भूमिकाको मुद्दा नै उठाउने थियो नै र उठायो नै र त्यस सम्वन्धमा अन्य सदस्य देशहरुले पनि ध्यान दिए होलान् । तर यथार्थतः यो बिदेश मन्त्रीस्तरीय बैठक शंघाई सहयोग संगठन(एससीओं)को शिखर सम्मेलनका लागि सामयिक र सामुहीक मूल एजेण्डा निर्धारण गर्नका लागि आयोजित थियो । जबकि यसलाई केवल पाकिस्तान केन्द्रित बनाइदा आउदो यसको शिखर बार्ताको महत्व ओझेलमा पर्दथ्यो र त्यसमा बढी केन्द्रित हुनुपर्ने थिएन । हुन सक्छ भारतीय बिदेश मन्त्री जयशंकर रजौरीमा भएको आतंकबादी हमलाले गर्दा बढी पाकिस्तान केन्द्रित भएका होउन् तर त्यसो गरिनु आवश्यक थिएन भन्ने बिश्लेषकहरुको निचोड हो ।
यद्यपि अहिलेको बर्तमान यथार्थ के छ भने पाकिस्तान यतिबेल खस्कदो आर्थिक स्थितिका कारण नाजुक बन्दै गइरहेको छ । त्यसले गर्दा अरु कुनै देशहरुसँग अहिले पाकिस्तानको तुलना हुने कुरा पनि रहेको छैन । यद्यपि भारतले आफुलाई एशिया–प्रशान्त क्षेत्रको संगठन ‘क्वाड’,एससीओ र ब्रिक्स जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरुकमा पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेको स्थितिमा अरुभन्दा बढी अन्तर्राष्ट्रिय साख प्राप्त मुलुक ठान्दछ । यसका अतिरिक्त भारतको बिदेश नीतिमा सामुद्रिक क्षेत्र(इण्डो–प्यासिफिक र भू–क्षेत्र(यूरेशिया) पनि समान महत्वको स्थिति रहेको दर्शाउने गर्दछ । अमेरिका र पश्चिमा देशहरुका साथै भारतका बिशेषज्ञहरुको एउटा ठूलो तप्का पनि इण्डो–प्याशिफिक क्षेत्रमा नयाँ दिल्लीको भूमिका अझ सक्रिय तुल्याउने पक्षधर रहेकै देखिन्छ । यो कुरा अमेरिकाको राजनीतिक हितसँग मेल खाने कुरा नै भयो । अर्कोतिर यूरेशिया रुस र चीनका लागि अत्यन्तै महत्वपूर्ण छ । ऊर्जा आवश्यकताको दृष्टिले पनि यूरेशिया भारतका लागि पनि उत्तिकै महत्वको रहेको पाइन्छ । एससीओमा ईरान समावेश भए पछि यस संगठनको महत्व अझ बढ्न जाने कुरा प्रष्ट छ ।
यस परिप्रेक्षमा अर्को महत्वपूर्ण कुरा के छ भने भारतलाई यूरेशियासँग जोड्ने अन्तर्राष्ट्रिय उत्तर–दक्षिण परिबहन कोरिडर(इन्स्टक) पूर्णरुपमा सञ्चालनमा आए पछि यस क्षेत्रमा सम्पर्क र आवागमन प्रणाली अझ बिकसित र कायम हुनजान्छ । अमेरिका र पश्चिमी देशहरु भारत यो यूरेशियामा जोडिन जाने कुराले निकै चिन्तत र सतर्क पनि छन् । अमेरिका यूरेशियाामा रुस र चीनको बढ्दो महत्वलाई कम गर्नका लागि मध्य एशियाका बिभिन्न देशहरुलाई रिझाउने प्रयत्नमा लागिरहेको प्रष्टै देखिन्छ ।
त्यसैले यो एससीओकाो गोवा बैठकमा भारतका बिदेश मन्त्री जयशंकरको चीन र रुसका बिदेश मन्त्रीहरुसँगको बैठकलाई बिशेषरुपले ध्यान दिइनु पर्ने आवश्यकता रहेको थियो भन्ने पनि यतिबेल औंल्याइदैछ । के प्रतीत भएको उल्लेख गरिदैछ भने अहिले भारतप्रतिको चीनको दृष्टिकोण नरम र खुल्ला बन्न पुगेको देखिदैछ । चीनका सञ्चार माध्यमहरुका अनुसार सीमा क्षेत्रमा शान्ति र स्थिरता कायम गर्नका लागि भारतले जुन जुन कुरामा जोड दिदै आएको छ त्यसमा चीनले पनि सकरात्मक किसिमले सोचिरहेको उल्लेख गरिदैछ । यस अघि भए गरिएका सम्झौताहरु र परस्पर सहमतिहरुको पालना गरिनु पर्दछ भन्ने दुबैको आशय यसमा छ । यद्यपि अहिले पनि भारत र चीनको सीमानबाट आ–आफ्ना देशका तैनाथ सेनाहरुलाई पछि हटाउने काम पुरा भइसकेको छैन । यस सम्वन्धमा आगामी जुलाईमा नयाँ दिल्लीमा आयोजना हुने एससीओ शिखर सम्मेलनका क्रममा चीनका राष्ट्रपति शी जिनपिङ्गको दिल्ली यात्रा अगाडि केही महत्वपूर्ण कदमहरु उठाइने छ र दुइ देशका बीचको सम्वन्धलई अझ सहज बनाइने छ भन्ने अपेक्षा पनि गरिदैछ । त्यसमा तैनाथ सेनालाई पछि हटाउने एउटा महत्वपूर्ण कुरा पनि हुनसक्छ ।
परिबर्तन हुँदो अन्तर्राष्ट्रि स्थितिका सन्दर्भमा दुइ देश चीन र भारतले आपसी सम्वन्धमा रहेका समस्यालाई सल्टाउने सहज बातावरण बनाउन खोजिरहेका छन् र सम्वन्धमा सुधार हुने अपेक्षा पनि गरिरहेका छन् । एससीओख शिखर सम्मेलनका बेला भारत र चीनका शर्षस्थ नेताहरुका बीचमा हुने बार्ताले यस परिप्रेक्षमा सकारात्मक दिशा लियो भने त्यो एशियाली मुलुकहरुका लागि पनि शुभ र सकारात्मक संकेतको सामयिक समाचार हुने कुरा निश्चित छ ।
त्यसैले आज के भनिदैछ भने बिश्व घटना परिघटनाहरुको बिकासले जुन परिबर्तित सन्दर्भ खडा गर्दै लगेको छ त्यस आधारमा एशियाली देशहरु चल्न सक्नु र त्यसो गर्न सिक्नुपर्दछ । हाल हुकुम र हैकमको पुरानो अबिश्वास र सन्देहको स्थिति अन्त्य गरेर अगाडि बढ्दै जाने र परस्पर सम्मान, समानता, न्याय र साझा भबिष्यको महत्वपूर्ण पक्षलाई सहज बनाउन र सहयोग पुर्याउन यस्ता संगठनहरुले भूमिका खेल्न सक्ने हो भने त्यो महत्वपूर्ण र सामयिक मानिने छ । एससीओमाा आबद्ध भइरहेका र हुनलागेका देशहरुले यस यथार्थलाई ध्यान दिन सके भने उनीहरुका बीच रहेका समस्याहरुको समाधानको सहज बातावरण बन्न जान्छ ।
यति बेला यूक्रेन संकटकै कुरा गर्दा पनि के देखिएको छ भने अमेरिकी नेतृत्वको नेटो संगठनमाा भएका फ्रान्स र जर्मनीले चीनसँगको सम्वन्धलाई अमेरिकी आँखाले नहेरी भिन्नै ढंगले अघि बढाउन खोजिरहेका छन् । यी सबै कुरालाई बिचार गरेर भारतले पनि आफ्ना छिमेकी देशहरुसँग बिश्वसनीय र सन्देह रहीत किसिमले समस्या समाधान गर्ने बाटोमा लाग्ने अग्रसरता देखाउन सक्नु पर्दछ । हैकम र प्रभूत्व कायम राखेर असमान स्थितिमा सम्वन्ध सुधारका जाली कुराले बस्तुतः समस्या समाधानको आकार लिदैन । जुन देश परस्पर मिल्नु पर्ने हो र मिल्ने आवश्यकता पनि छ तिनले पश्चिमा खाशगरी अमेरिकाको स्वार्थ अनुकूल चल्न खोज्दा सहयोगी बन्नुपर्ने देशका बीचमा सन्देह र टकरावसम्मको स्थिति खडा हुँदै आएको सबैले अनुभव गरिसकेको र गरिरहेकै कुरा हो । यस्ता कुरामा अल्झेर साझा हितका कुरालाई समेत किनारामा धकेल्ने पुरानो प्रबृत्तिबाट मुक्त हुन सकेमा देशहरुका बीच परस्पर बिश्वास र सौहाद्र्रता बढ्ने कुरा निश्चित छ ।
