जय प्रकाश नारायणकाे जन्म जयन्ति ११ अक्टाेबरका सन्दर्भमा

लाेकनारायण सुबेदी
 जय प्रकाश नारायणलाई भारतलाई आफ्नो समाजबादी बिचार अनुकूल बनाउन प्रयत्न गर्ने राजनेता मानिन्छ । पच्चासको दशकमा प्रकाशित उनको किताब –‘भारतीय राज्य ब्यवस्थाको पुनर्संरचना : एक सुझाव’ ले आज पनि भारतमा सबैभन्दा उपयुक्त राज्य–पद्धति र शासन–ब्यबस्थाको स्वरुप प्रष्ट पारेको उल्लेख गरिन्छ । जय प्रकाश नारायणले राष्ट्रको समतामूलक आदर्शलाई त्यस्ता प्रजातान्त्रिक मानकहरुकोरुपमा हेर्ने कोशिश गरे जसमा सत्ताको होइन, जनताको अधिकार हुन्छ ।
  भारतमा स्वाधीनता तथा पूँजीवादी लोकतान्त्रिक ब्यवस्थाको स्थापना पछि भारतका राष्ट्रपिता मानिएका महात्मा गान्धिको परम्परालाई अगाडि बढाउनमा जुन नेताहरुको भूमिकालाई सबैभन्दा अगाडि रहेको र महत्वपूर्ण मानिन्छ त्यसमा लोकनायक संज्ञा पाएका जेपी अर्थात् जय प्रकाशलाई नै सबैभन्दा बढी सम्झना गर्ने गरिन्छ ।
स्वाधीनता प्राप्ति पछि भएको भारतको पहिलो आम निर्वाचनदेखि नै जेपीले के मान्न थालेका थिए भने राजसत्ता चाहे जुनसुकै रुपको होस् त्यो कल्याणकारी हुन सक्तैन । त्यसमा जनताको सक्रिय सहभागीता हुँन पाउँदैन भन्ने उनको प्रष्ट धारणा थियो । अनि जनताको त्यस्तो प्रभाबकारी सहभागीता बिनाको लोकतन्त्रले तानाशाहीले जस्तै नै काम गर्न थाल्दछ  । अनि त्यहाँ लोकतन्त्र केवल भोटमा सीमित हुन पुग्छ । यसका बिरुद्ध उनी जबर्जस्तरुपमा खडा भए र खबरदारी गरे अनि केही मात्रामा सफलता पनि हासिल गरे । 
उनी ११ अक्टोबर १९०२ मा भारतको बिहार राज्यको एउटा सानो गाउँ सिताब दियारामा जन्मेका थिए । उनी १९२२ देखि २९ सम्म अध्ययनका लागि अमेरिकामा रहे । त्यसै बेला आफ्नो पढाईको खर्च जुटाउनका लागि उनले खेत, कम्पनी र होटलहरुमा पनि काम गर्नु परेको थियो । यसरी काम र अध्ययनको क्रममा उनले श्रमिक बर्गका कठिनाईहरुलाई नजिकबाट देखे र अनुभव गरे । त्यसैले समाजको कमजोर र बञ्चित बर्गकाप्रति उनका बिचारलाई त्यस अनुभवले अझ सबल बनाउन मद्दत गर्यो ।
 अमेरिकाबाट भारत फर्किए पछि जवाहरलाल नेहरुको अनुरोधमा उनी भारतीय राष्ट्रिय काग्रेसमा सामेल भए । १९३६ मा बृटिश साम्राज्यबाद बिरोधी ‘शान्तिपूर्ण अबज्ञा आन्दोलन’मा सक्रिय सहभागी भए बापत उनलाई भारतको नाशिक कारगारमा थुनियो । त्यही जेलमा उनको राममनोहर लोहिया, अशोक मेहता, मीनु मसानी, अच्यूत पटबर्धन, सीके नारायण स्वामी लगायतका बृटिश साम्राज्यबाद बिरोधी नेताहरुसँग भेट भयो । त्यस सम्पर्कले जेपीलाई ‘काग्रेस सोशलिष्ट पार्टी’मा शामेल हुन प्रेरित गर्यो । जुन काग्रेस आचार्य नरेन्द्र देबको अध्यक्षतामा रहेको भारतीय राष्ट्रिय काग्रेस पार्टी भित्रै बामपन्थी झुकाव राख्ने एउटा समूहकोरुपमा थियो । डिसेम्बर १९३९ मा त्यही काग्रेस सोशलिष्ट पार्टीको महासचिवकोरुपमा जय प्रकाशले जनतालाई के आह्वान गरे भने ‘दोश्रो बिश्व युद्धको फाइदा उठाउँदै भारतमा बृटिश साम्राज्यबादी शोषणलाई रोकौं र बृटिश सरकारलाई उखेलेर फालौं’ । 
 त्यसपछि १९४२ को ‘भारत छोड आन्दोलन’को बेलामा जेपीलाई पुन: पक्राउ गरियो र हजारीबाग केन्द्रिय कारागारमा राखियो । तर ९ नोभेम्बर १९४२ का दीपावलीको अवसरमा आफ्ना ६ जना साथीहरुसँगै उनी पनि जेलबाट भागे । जेलबाट यसरी भागेको घटनाले उनी देशका यूवाहरुका बीच अझ लोकप्रिय हुन पुगे । अनि बृटिश शासनको अत्याचारका बिरुद्ध लड्नका लागि उनले नेपालमा आएर ‘स्वतन्त्र दस्ता’ पनि बनाए । यसबाट के प्रष्ट भयो भने जेपी जति शालिन र भद्र थिए त्यत्तिकै उत्साही क्रान्तिकारी पनि थिए ।
 समय क्रममा जवाहरलाल नेहरुका नीतिहरुसँग असहमतिका कारण नै उनले केन्द्रिय मन्त्रिमण्डलमा सामेल हुन अस्वीकार गरे । सत्तासँग आफ्नो स्वभाव बिपरीत भएका कारण नै उनले सत्तासँग दूरी कायम राखे । उनी आफुलाई सही अर्थमा गान्धिको उत्तराधिकारी मान्दथे । त्यसमा कुनै स्वार्थरहीत सेवा भाव प्रतिबिम्बित हुन्थ्यो । त्यसै कारणले गर्दा १९६७ मा जब सर्ब सम्मतिले उनलाई भारतको राष्ट्रपतिको पदमा बिराजमान गराउने कुरा आयो त्यसलाई पनि उनले इन्कार गरिदिए । त्यसरी उनले देश र जनताको हितमा निस्वार्थ आदर्श प्रस्तुत गरे । आजको  त कुरै छोडौं त्यतिबेला पनि यस्तो उदाहरण खोज्न मुश्किलै थियो ।
 उनले चलाएको ‘सम्पूर्ण क्रान्ति’ (टोटल रिभोल्यूशन)मा एउटा नारा गुञ्जिएको थियो – जात–पात तोड, तिलक– दाइजो छोड,समाज प्रबाहलाई नयाँ दिशामा मोड’ । ती नाराको अनुगुञ्ज भारतमा लामो समयसम्म रहेको थियो । वास्तवमा भारतमा त्यो ‘सम्पूर्ण क्रान्ति’को ताप या उष्मा यति तेजिलो थियो कि त्यसले गर्दा केन्द्रको भारतीय काग्रेको सरकारले सत्ताबाट हात धुनु परेको थियो । जेपीको एक हुँकारमा भारता नब यूवाहरुको हुल यसरी यसरी सडकमा खडा हुन आइपुग्दथ्यो त्यसले बिहारमा मात्रै होइन आन्दोलनको  आगो भारतकै कुना कुनासम्म फैलिन पुग्दथ्यो । यसरी जेपी त्यतिबेला भारतबासीका घर घरमा आन्दोलनको पर्याय जस्तै बन्न पुगेका थिए ।
 यथार्थत: स्वाधीनताको दुइ दशक पुग्दा पुग्दै भारतको राजनीति,आर्थिक तथा कानुनी ब्यवस्थाको हालत यत्तिका खराब भइसकेको थियो कि त्यसले जेपी जस्ता परिबर्तनकारीको मन पनि बिचलित भएको थियो । त्यही कारणले गर्दा सक्रिय राजनीतिबाट सन्यास लिइसकेका जेपीले पुन: दोश्रो पटक राजनीतिमा सक्रिय हुने निर्णय लिएका थिए । डिसेम्बर १९७३ मा जेपीले ‘यूथ फर डेमोक्रेसी’ नामको संगठन बनाए र भारतभरीका यूवाहरुलाई आह्वान गरे कि उनीहरु लोकतन्त्रको रक्षाका लागि आन्दोलनमा आउन् ।
 अनि गुजरातका बिद्यार्थीहरुले जब १९६४मा चिमनभाइ पटेलको सरकार बिरुद्ध आन्दोलन शुरु गर्दा जेपी त्यहीं गएर ‘नब निर्माण आन्दोलन’को समर्थन गरे। । त्यतिबेला जेपीले भनेका थिए कि ‘मलाई क्षीतिजमा बर्ष १९४२ देखापरिरहेको छ’। त्यसपछि मार्चमा बिद्यार्थीहरुले जोड दिन थालेपछि जेपीले बिहारमा आन्दोलनको नेतृत्व स्वीकार गरेका थिए । त्यही बिहार आन्दोलन पछि गएर ‘सम्पूर्ण आन्दोलन’ अर्थात् टोटल रिभोल्यूशनमा परिणत भएको थियो । 
 बिहारको त्यो बिद्यार्थी आन्दोलन ती समस्याहरुको परिणाम थियो जसलाई लिएर त्यहाँका बिद्यार्थी र आम जन साधारणमा ठूलो असन्तोष र आक्रोश  पैदा भएको थियो । त्यतिबेला शैक्षिक स्तरमा ठूलो गिरावट आएको थियो । महँगी निर्बाध बढिरेहको थियो । बेरोजगारी ब्याप्त थियो । राजनीतिमा शासकीय अराजकता र बढ्दो अपराधिकरण यस्ता मुद्दा बनेका थिए जसका कारण सर्ब साधारण जनता अत्यन्तै कठिन अबस्थाबाट गुज्रिरहेका थिए । त्यस्तो स्थितिका बेला यूवा–बिद्यार्थीहरुको संगठित आन्दोलन एउटा स्वभाबिक घटना थियो । हुन पनि त्यतिबेला भारतमा त्यो आन्दोलन यस्तो आन्दोलन बन्यो जसको प्रभाव पूरै देशमा फैलिन पुग्यो । जेपीले भनेका थिए कि ‘यो क्रान्ति हो मित्रहरु’ !  सम्पूर्ण क्रान्ति हो । बिधान सभा बिघटन मात्र यसको उदेश्य होइन । यो त मीलको एउटा पत्थर हो । हाम्रो मञ्जिल त धेरै टाढा छ र हामीले अझै टाढासम्म जानुपर्दछ’ ।
 ‘सम्पूर्ण क्रान्ति’को आह्वान गर्दै जेपीले घोषणा गरेका थिए कि – ‘भ्रष्टाचार मेटाउनु छ, बेरोजगारी हटाउनु छ, शिक्षामा आमूल परिबर्तन ल्याउनु छ, । यी यस्ता कुरा हुन् जसलाई आजको ब्यवस्थाले  पूरा गर्न सक्तैन । यी समस्या यसै ब्यवस्थाका उपज हुन् र त्यसबेला मात्र यी समस्या हल हुन सक्नेछ जब सम्पूर्ण ब्यवस्था नै परिबर्तन हुन्छ र सम्पूर्ण ब्यवस्थाको परिबर्तनका लागि क्रान्ति – ‘सम्पूर्ण क्रान्ति’ आवश्यक छ । यस ब्यवस्थाले जुन संकटहरु पैदा गरेको छ ती ब्यापक र बहुमुखी छन् । यसकारण यसको समाधान पनि सम्पूर्ण र बहुमुखी नै हुनेछ । ब्यक्तिको आफ्नो जीवन बद्लियोस्, समाजको संरचना बद्लियोस्, राज्यको ब्यवस्था बद्लियोस् त्यसपछि सम्पूर्ण परिबर्तन पूरा हुनेछ र मानिसले सुख र शान्तिको स्वाधीन जीवन बाच्न सक्छ’ ।
 आफ्ना आदर्श र बिचारहरुलाई धरातलमा खरो उतार्नका लागि ती लोकनायकले ‘सम्पूर्ण क्रान्ति’मा सातवट मूलभूत परिबर्तन हुनु पर्ने कुरा सामेल गरेका थिए । जसमा उनले राजनैतिक, आर्थिक, समाजिक, साँस्कृतिक, बौद्धिक, शैक्षिक र आत्मिक क्रान्ति सामेल गरेका थिए । उनका अनुसार यी सातै क्षेत्रका क्रान्तिलाई मिलाएर सम्पूर्ण क्रान्ति पूरा हुन्छ । आफ्ना तिनै बिचारका माध्यमबाट देशमा उनी आमूल परिबर्तन गर्न चाहन्थे । जसमा सामाजिक जीवनका कुनै पक्ष पनि अछूतो रहेका थिएनन् ।
 जय प्रकाशको ‘सम्पूर्ण क्रान्ति’ दर्शन अग्रेजीमा प्रकाशित उनका दुइ महत्वपूर्ण निबन्धहरु १९६९ को ‘ए प्लि फर रि–कन्स्ट्रक्शन अफ इण्डियन पोलिटी र १९७१ को ‘स्वराज फर द पिपुल’ मा देख्न पाइन्छ । यसका आधारमा उनले एउटा समग्र बिचार दिने कोशिश गरे र आफ्ना कामहरुद्वारा त्यसलाई चरितार्थ गर्न पनि खोजे । भारतमा यति बेला त्यो जेपी क्रान्तिको दर्शन पहिलाभन्दा बढी प्रासांगिक हुन थालेको त्यहाँका बिश्लेषहरुले बताउदैछन् । भूमण्डलीकरण र उपभोक्ता सँस्कृतिको यस युगमा यदि भारत आफुलाई एउटा  सही अर्थमा खडा रहेको देख्न चाहन्छ भने यो जेपी दर्शनको कुनै अर्को बिकल्प छैन भन्ने बिश्लेषण उनीहरु गर्दै छन् । 
 उतिबेला पनि सम्पूर्ण क्रान्तिलाई सबै गैर बामपन्थी शक्तिहरुको समर्थन प्राप्त भएको देखिन्थ्यो । वास्तवमा १९७१को चुनाव  हारेपछि ती दलहरुले जेपीकारुपमा एकजन यस्ता जन नेताको छबि देखे जसले उनीहरुलाई भारतीय काग्रेसको बिकल्पकारुपमा मान्यता दिलाउने योग्य बनाउन सक्तथ्यो । यसको सन्दर्भमा जेपी के सम्झिन्थे भने ती पार्टीहरुको सांगठनिक ढाँचाले न त सडकमा न इन्दिरा गान्धिलाई चुनावमा सामना गर्न सक्तथ्यो । आन्दोलनलाई दबाउनका निमित्त तत्कालीन सरकारले हर सम्भव उपायहरु अपनाएको थियो । त्यतिबेला ४ नोभेम्बर १९७४ मा पटनामा घटेको घटनालाई आज पनि त्रासद प्रहरी बर्बरताकोरुपमा स्मरण गरिन्छ । शान्तिपूर्ण जुलुशको नेतृत्व गरिरहेका जेपीले पनि पुलिस कारबाहीमा पर्दा गम्भीर चोट खाएका थिए ।
 त्यसै बीच जून १९७५ को गुजरात बिधान सभाको चुनावमा काग्रेसले हार खायो र जनता पार्टी सत्तामा आयो । उता इलाहाबाद उच्च न्यायालयले जून १९७५ उच्च न्यायालयका न्यायाधीश जस्टिश सिन्हाले इन्दिरा गान्धिलाई भ्रष्ट चुनाव आचरणमा लिप्त भएको दोषी ठहराएर उनको चुनावलाई अमान्य करार गरिदिए ।
 एता जेपीले २४ जून १९७५ का दिन दिल्लीमा एउटा र्यालीमा २९ जूनदेखि राष्ट्रब्यापी ‘सबिनय अबज्ञा आन्दोलन’ शुरु गर्ने घोषणा गरे । साथै उनले त्यतिबेला सशस्त्र सेना, पुलिस र सरकारी अधिकारीहरुसँग पनि के आह्वान गरे भने कुनै पनि सरकारी आदेश नमान र ती आदेशहरुलाई ‘गैर कानुनी’ र ‘गैर सम्बैधानिक’ ठहराउ । जेपीको त्यस आह्वान र आन्दोलनलाई जनताको ठूलो समर्थन मिल्यो । त्यसबाट आत्तिएर तत्कालीन प्रधानमन्त्री इन्दिरा गान्धिले २५–२६ जून १९७५ को आधारातमा भारतमा संकटकालको घोषणा गरिन् । देशभरी सेन्सरशीप लागु गरिन् र जेपी समेत सयकडौं नेता कार्यकर्ताहरुलाई ‘मिशा’ नामको सुरक्षा कानुन अन्तरगत गिरफ्तार गरेर जेलमा कोचिन् ।
 अनि १९ महिना पछि जनवरी १९७७ मा इन्दिरा गान्धिले देशमा आम चुनावको घोषणा गरिन् । खराब स्वास्थ्य हुँदा हुँदै पनि जेपीले चुनावको चूनौतिलाई स्वीकार गरे । त्यस चुनावमा उत्तरप्रदेशमा काग्रेस पार्टी नराम्रोसँग पराजित भयो । स्वाधीनता पछि भारतको सत्तामा पहिलो पटक गैर काग्रेसी सरकारको गठन भयो । तर सत्ता दुरुपयोगलाई यसरी चूनौति दिने जेपीले आपुलाई भने सत्ताबाट टाढै राखे । भारतीय राजनीतिमा सच्चरित्रको वकालत र तदनुरुपको चरित्र दर्शाउने जय प्रकाश नारायणको ८ अक्टोबर १९७६का दिन देहाबसान भयो । मरणोप्रान्त उनलाई ‘भारत रत्न’ले सम्मान गरिएको थियो ।