सन् १९५५ अप्रिल १८ देखि २४ सम्म इन्डोनेसियाको बाङडुङ (Bandung) शहरमा आयोजित एशियाली-अफ्रिकी सम्मेलन (Asian-African Conference) विश्व इतिहास र कूटनीतिमा एक ऐतिहासिक र युगान्तकारी मोड थियाे र हो। तत्कालिन समयमा उपनिवेशवादबाट भर्खरै मुक्त भएका वा मुक्तिका लागि सङ्घर्षरत २९ वटा एसियाली र अफ्रिकी राष्ट्रहरू यस सम्मेलनमा सहभागी भएका थिए।

शीतयुद्ध (Cold War) को उत्कर्षका बेला दुई महाशक्ति राष्ट्रहरू (अमेरिका र तत्कालिन सोभियत सङ्घ) को शक्ति प्रतिस्पर्धामा नगाँसिई आफ्नै स्वतन्त्र अस्तित्व निर्माण गर्न यो सम्मेलनको आयोजना गरिएको थियो।

१. बाङडुङ सम्मेलनको दूरगामी महत्व (Long-term Significance)

बाङडुङ सम्मेलनले अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा दूरगामी प्रभाव पार्ने 'बाङडुङ भावना' (Bandung Spirit) लाई जन्म दियो। यसका मुख्य दूरगामी महत्वहरू निम्नलिखित छन्:

• गुटनिरपेक्ष आन्दोलन (NAM) को जग: बाङडुङ सम्मेलन नै सन् १९६१ मा औपचारिक रूपमा स्थापना भएको गुटनिरपेक्ष आन्दोलन (Non-Aligned Movement) को मुख्य वैचारिक र कूटनीतिक आधारशिला हो। महाशक्तिहरूको गुटमा नलागी असंलग्न रहने सिद्धान्तलाई यसैले प्रवर्द्धन गर्‍यो।

• दश सिद्धान्त (Bandung Ten Principles): सम्मेलनले जारी गरेको घोषणापत्रमा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध सञ्चालनका लागि '१० वटा सिद्धान्त' तय गर्‍यो, जुन पञ्चशीलका सिद्धान्त (Peaceful Coexistence), संयुक्त राष्ट्रसङ्घको बडापत्र र सार्वभौमसत्ताको सम्मानमा आधारित थिए।

• उपनिवेशवाद र साम्राज्यवादको अन्त्यमा बल: एसिया र अफ्रिकामा बाँकी रहेका औपनिवेशिक शासनको अन्त्य गर्न र नश्लभेदी (Apartheid) नीतिको विरोधमा यस सम्मेलनले बलियो विश्वव्यापी जनमत सिर्जना गर्‍यो।

• दक्षिण-दक्षिण सहकार्य (South-South Cooperation): विकासोन्मुख देशहरू बीच आर्थिक, सांस्कृतिक र प्राविधिक सहकार्य अभिवृद्धि गरी विकसित (पश्चिमी) राष्ट्रहरूमाथिको निर्भरता घटाउने अवधारणा यसै सम्मेलनले अघि सारेको थियो।

• अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति सन्तुलनमा तेस्रो विश्वको उदय: शक्ति राष्ट्रहरूको दबदबा रहेको विश्व मञ्चमा "तेस्रो विश्व" (Third World) वा विकासोन्मुख राष्ट्रहरूको सामूहिक आवाज र उपस्थिति सशक्त बन्यो।

२. नेपालको संलग्नता र सहभागिता

राणा शासनको अन्त्य (सन् १९५१) पश्चात् नेपाल बाह्य दुनियाँसँग सम्बन्ध विस्तार गर्ने क्रममा थियो। यस्तो संवेदनशील र सङ्क्रमणकालीन अवस्थामा बाङडुङ सम्मेलन नेपालको वैदेशिक नीतिको इतिहासमा एक कोशेढुङ्गा साबित भयो।

• प्रतिनिधित्व: नेपालले यस सम्मेलनमा सोभान जंग पाण्डे (जि.बि. याकथुम्बा वा मेजर जनरल दर्जाका कूटनीतिज्ञ) को नेतृत्वमा प्रतिनिधिमण्डल पठाई सक्रिय सहभागिता जनाएको थियो।

• अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान र सार्वभौमसत्ताको पुष्टि: शताब्दीऔँसम्म पृथकतावादमा रहेको नेपालले यस सम्मेलनमार्फत आफूलाई एक सार्वभौम, स्वतन्त्र र असंलग्न नीतिमा विश्वास गर्ने राष्ट्रका रूपमा विश्वमाझ प्रस्तुत गर्‍यो।

• पञ्चशील र गुटनिरपेक्षताको अवलम्बन: बाङडुङ सम्मेलनबाट निसृत 'पञ्चशीलका सिद्धान्त' लाई नेपालले आफ्नो परराष्ट्र नीतिको मुख्य मार्गदर्शक सिद्धान्त (Directive Principle) को रूपमा औपचारिक आत्मसात् गर्‍यो। नेपालको संविधानमा समेत यो सिद्धान्त अङ्गीकार गरिएको छ।

• छिमेकीहरूसँगको सम्बन्ध सुधार: सम्मेलनका क्रममा नेपालले छिमेकी मुलुकहरू (विशेषगरी चीनसँग) कूटनीतिक संवाद र सम्बन्ध विस्तारको आधार तय गर्‍यो। सन् १९५५ अगस्टमा चीनसँग नेपालको औपचारिक कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना हुनुमा बाङडुङ सम्मेलनको वातावरणले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो।

• संयुक्त राष्ट्रसङ्घ (UN) को सदस्यताको बाटो: बाङडुङ सम्मेलनमा नेपालले प्रदर्शन गरेको सुझबुझपूर्ण सहभागिता र कूटनीतिक परिपक्वताले सोही वर्ष (डिसेम्बर १९५५ मा) नेपाललाई संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सदस्यता प्राप्त गर्न ठूलो मद्दत पुर्‍यायो।

सारसंक्षेप

बाङडुङ सम्मेलन केवल एउटा क्षेत्रीय बैठक मात्र थिएन; यो औपनिवेशिक दासताबाट मुक्त भएका देशहरूको आत्मसम्मान, विश्वशान्ति र समानताको साझा घोषणा थियो। नेपालजस्तो भू-परिवेष्ठित र दुई ठूला छिमेकीको बिचमा रहेको राष्ट्रका लागि बाङडुङ सम्मेलनले असंलग्नता र पञ्चशीलमा आधारित परराष्ट्र नीतिको स्पष्ट मार्गचित्र प्रदान गर्‍यो, जसको सान्दर्भिकता आजको बहुध्रुवीय (Multipolar) विश्व राजनीतिमा झनै बढेर गएको छ।