बितेका बर्षहरुदेखि नै बिश्व अर्थब्यवस्थाले ठूलो चूनौतिको सामना गर्नु परिरहेको परिप्रेक्षमा शुरु भएको २०२४ मा पनि त्यो भन्दा भिन्न परिस्थिति बिकसित हुने अनुमान गर्ने कुनै आधार देखापरेको छैन । यसको अर्थ हो कि बिश्व अर्थतन्त्र यो बर्ष पनि अप्ठ्यारोकै बीचबाट गुज्रिने देखिन्छ । यद्यपि आर्थिक पूर्बानुमान गर्नु सधै नै एउटा जोखिमकै कुरा हुने गर्दछ । आजको बिश्व परिस्थितिमा त यो कुरा अझ बढी प्रासांगिक लाग्दछ । बास्तवमा भबिष्यलाई लिएर प्रायः सधैं नै बिभिन्न किसिमका अनिश्चितताहरु रहिरहेका हुन्छन् । बर्तमानमा त यी अनिश्चितता अझ बढी र बिबिध रहेका छन् । हुन पनि कसैले भन्न सक्तैन कि अर्को साता के हुने हो ? आउने पूरै बर्षको त झन कुनै कुरै गर्नु परेन ।
अब अहिलेको एउटा बिश्व परिदृष्यलाई हेरौं । गाजामा इजरायले प्यालेस्टिनीहरुमाथि चलाइरहेको नरसंहारकारी युद्धको परणति अब के हुन्छ र यसले कस्तो स्वरुप लिन्छ ? यसले मध्यपूर्बलाई अझ गाज्छ र झन ब्यापकरुपमा फैलिन्छ कि यो युद्धले कुनै स्थायी समाधानको दिशा लिन्छ सम्भावनाहरु अनिश्चित छन् ।
यसरी नै नाटोका कारण उत्पन्न यूक्रेन युद्धको पनि त्यस्तै अनिश्चितता बनिरहेको । यतिबेला रुसले एकाएक यूक्रेनमाथिको हमलालाई तीब्र पारेको देखिदैछ । शायद यो यूक्रेनद्वारा क्रिमियामा नौसैनिक प्रतिष्ठानमाथि गरिएको बिनाशकारी हमलाको प्रतिक्रिया प्रेरित पनि हुनसक्छ जसमा रुसको एउटा युद्धपोत डुबेको थियो । यसका अतिरिक्त त्यहाँ जमिनको सतह युद्ध पनि कुनै निकास दिन नसकेजस्तो गरी चलेको र गतिहीन अबस्थामा रहेको देखिन्छ । न रुसले न यूक्रेन कुनैले पनि महत्वपूर्ण र निर्णायक गति लिन सकेको देखिन्न ।
यस परिबेशमा चिनीयाँ शक्तिशाली अर्थतन्त्र पनि मन्दीको कालखण्डबाट गुज्रिरहेको देखिन्छ । चीनको आवास र रियल स्टेटका ब्यापक क्षेत्रमा ठूलो आर्थिक गतिहीनताका कारण त्यहाँ संकट उत्पन्न भएको बताइदैछ । के आशंका गरिदैछ भने ठूलो स्तरमा प्रणालीगत रुपमै ती महत्वपूर्ण आवास र बित्त कम्पनीहरु डिफल्टर(दोषी) हुन पुग्ने छन् ।
ताइबानको समस्याले पनि चीनलाई पिरोलिइरहेको छ र चीनले ताइवानको स्थितिलाई पनि गम्भीरुरुपमा लिदै आएको छ । अमेरिकाको चीनप्रतिको एक चीन नीतिको उल्लंघन र ताइबानलाई चीन बिरुद्ध हावा दिने गतिबिधिले स्थितिलाई बिथोलिरहेको छ । त्यसरी नै यूक्रेनलाई कमजोर पार्ने रुसको नबीनतम सफलताबाट उत्साहित भएर चीनले अमेरिकी प्रतिकृयाहरु र सहभागितलाई उल्लेख गर्दैै ताइबानमा दबाब प्रतिकृया बढाउन सक्ने स्थिति देखा पर्दैछ ।
माथि उल्लेख गरिएकामध्ये कुनै पनि यस्ता अप्रत्याशित घटनाहरुले यस्ता शक्तिहरुलाई तारो बनाउन सक्तछन् जसले बिश्व अर्थब्यवस्थाको बिद्यमान एक किसिमको सन्तुलन र बिकासको गतिलाई बिगार्न या अवरुद्ध पार्न सक्तछन् । यस्ता कुराहरु ती देशका र अन्यत्रका पनि केन्द्रिय बैंकहरु तथा नीति निर्मातारुका लागि पनि निकै गम्भीर चिन्ताका बिषय हुन् पुग्दछन् भन्ने बश्व अर्थ बिज्ञहरु औल्याउने गर्दछन् ।
यस्तो स्थितिमा मध्यपूर्बमा फैलिन सक्ने ब्यापक युद्धको पहिलो शिकार त्यहाँको तेल बजार हुन पुग्दछ र त्यो अपूर्बरुमा उथल पुथल बन्न सक्तछ । यदि कुनै पनि प्रमुख तेल उत्पादक देश इजरायल–हमास युद्धमा शामेल हुन पुग्दछन् भने त्यसको तेल उत्पादन र आपूर्तिमा गहिरो प्रभाव पर्दछ नै । यसरी तेल उत्पादन र आपूर्तिमा उत्पन्न हुने ब्यवधानले मूल्य बृद्धि हुने र
त्यसले समग्र मूल्य स्तर नै नकारात्मकरुपले प्रभावित बन्न पुग्न सक्तछ ।
यस प्रकारको स्थितिमा कयौं अर्थमा मुद्रास्फितिमा ताजा उछाल आएर आर्थिक सम्भावनाका लागि ठूलो झट्का लाग्ने स्थिति उत्पन्न हुन्छ । झण्डै एक दशकसम्म स्थिर र कम मूल्य पछि बिशेष गरेर संयुक्त राज्य अमेरिकामा मुद्रास्फिति बढिरहेको थियो । कतिपय अर्थशास्त्रीले त्यो मुद्रास्फितिलाई अतितको चिन्ता बताएका थिए र कम मुद्रास्फितिको युग शुरु हुन गएको मानेका थिए ।
अमेरिकी मुद्रास्फिति बढिरहेको थियो र अमेरिकी फेडरल सिजर्भले परिभाषित मुद्रास्फितिका प्रबृत्तिहरुको सामुमा बढ्दो दर चक्र शुरु गरिदिएका थिए । अमेरिकामा मुद्रास्फिति ६ प्रतिशतभन्दा बढी हुन पुगेको थियो । अझ केही समयका लागि त त्यो ८ प्रतिशतसम्म पनि पुग्न गएको थियो । तर युद्ध समाप्ति पछिदेखि मुद्रास्फितिको यस्तो स्तर कहिल्यै देखिएको थिएन । फेिर बढ्दो चक्र र केही अन्य कारकहरुकासाथ मुद्रास्फिति कम हुन थाल्यो । यतिसम्म कि फेडरल रिजर्भले बढ्दो चक्रलाई उल्टाउने र थोरै राहत दिने बारेमा कुराकानी नै शुरु गरिदियो । यतिबेला मुद्रास्फितिमा कुनै पनि फेरबदलको अर्थ हुन्छ कि फेडरल रिजर्भले ब्याजदरमा बृद्धिका साथै मुद्रास्फितिको लडाई पुनः शुरु गर्न सक्तछ ।
बितेको केही समय यतादेखि अर्थशास्त्रीहरुका बीच के चर्चा चलिरहको थियो भने के बढ्दो मुद्रास्फिति र फेडको मुद्रास्फिति बिरोधी प्याकेजसँगै अमेरिका मन्दीबाट बच्न सक्तछ । वास्तबमा यो मन्दी शब्द अब अर्थशास्त्रीहरुका बीच सबैभन्दा बढी उपयोग गरिने शब्द बन्न गएको छ । के मुद्रास्फितिका बिरुद्धको लडाई पछि अमेरिका मन्दीबाट बच्न सक्ला ?
के देखिएको छ भने मुद्रास्फिति बिरोधी उदेश्यका लागि मौद्रिक कडाईको चक्र पछि पन्ध्रदेखि अठार महिनाको अन्तरालमा मन्दी आउने गर्दछ । यस्तो स्थितमा फेडरल रिजर्भले चक्रलाई कडाई गर्न शुरु पनि गरिदिएको थियो जसबाट अब मध्यम खालको मुद्रास्फिति देखिदै छ । तर के मन्दी पुनः आउने हो ? प्रश्न खडा छ ।
हुन पनि अमेरिकामा मन्दीले निश्चितरुपले बिश्व अर्थब्यवस्थाका सम्भावनाहरुलाई समाप्त पारिदिने र एक अर्कासँग जोडिएको संसारमा जो कोही पनि प्रभावित हुने स्थिति छ । संयोगबश अहिले केही समय यता अमेरिका मन्दीबाट जोगिएको र श्रमिक बेरोजगारी पनि निकै तल्लो स्तरमा नै रहेको थियो । त्यसैले अहिले अर्थशास्त्रीहरुले के परिभाषित गर्न खोजिरहेका छन् भने अमेरिकाले मन्दीबाट आफुलाई कसरी बचायो र पुनः ब्याजका दरहरु बढाइए ।
त्यसैले यतिबेला के स्पष्टीकरण दिन थालिएको छ भने अमेरिका अन्ततः मन्दीको स्थितिबाट बच्न सक्तछ । अमेरिका सुरक्षित अवतरण(सेफ ल्याण्डिङ्ग) हासिल गर्न सक्तछ जुन कुरा युद्धपछि भएको छैन । यसो भएमा उसको नीति निर्माण तथा आर्थिक ब्यवस्थापनमा चमत्कार हुनेछ ।
एकथरी अर्थबिदहरु बिश्व अर्थ ब्यवस्थाका लागि दोश्रो खतरा चीनबाट उत्पन्न हुन सक्ने उल्लेख गर्दैछन् । चीनको अर्थब्यवस्था पनि मन्द हुँदै गइरहेको ती अर्थबिज्ञहरु उल्लेख बताउँदछन् । उनीहरु भन्दैछन्–चीनको ८ प्रतिशत र त्यसभन्दा बढीका ती दिनहरुलाई बिर्सिदेऊ । अब चीनको अर्थ ब्यवस्था ६ प्रतिशतभन्दा पनि कम बढ्ने उनीहरुको अनुमान छ
यसभन्दा पनि अझ नराम्रो कुरा उनीहरु के भन्दैछन् भने चीन अहिलेसम्म यस्तो आर्थिक मोडेलमा फलिफुलिरहेको र बिकसित भएको हो जुन लगातार बढ्दो लगानीको कारण बन्यो । जति बेला चीनको अर्थब्यवस्थामा गिरावट आयो अधिकारीहरुले ठूलो स्तरमा लगानी जारी गर्दिए जसबाट स्टिलदेखि लिएर घरेलु सामानसम्म हर चीजको नयाँ माग पैदा हुन गयो ।
ती अर्थबिदहरुको भनाइ छ यो मोडेलले अब आफ्नो अन्त्य देखिसकेको छ । क्षमता निर्माणमा लगानि बढाउन अब सम्भव छैन । किनभने बर्षभरीमा पहिला नै बढी क्षमता बनाइ सकिएको छ । नयाँ क्षेत्रमा नयाँ शहर खडा भएका तर खालि रहेका छन् । सम्पूर्ण आबास क्षेत्र(हाउजिङ्ग कोलोनी)हरु सुनसान हुन पुगेका छन् र प्रायःजसो प्रबद्र्धनकर्ता कम्पनीहरु गहिरो ऋणमा डुब्न पुगेका छन् र त्यो ऋण तिर्न अब उनीहरु सक्षम छैनन् भनिदैछ।
ती अर्थबिद्हरु भन्छन्– चिन्ता बढाउने कुरा के छ भने शी जिनपिङ्गको नेतृत्वमा चिनीयाँ कम्युनिष्ट पार्टी कर्पोरेट समेत हरेक कुरामाथि पार्टीको आधिकार सुनिश्चित गरिरहेको छ । उद्यमीहरुलाई धम्की समेत दिइने गरेको छ र कतिपय चिनीयाँ कम्पनीहका मूख्य कार्यकारीहरु बेपत्ता पनि भइरहेका छन् । त्यस्ता आधिकारिक कदमहरुले चीनमा उद्यमशीलताको भावनाको घाँटी निमोठिएको उनीहरु दोष देखाउँदैछन् र भन्दैछन् कि ती कदमले चिनी प्रौद्योगिकीलाई सबैभन्दा नराम्रो किसिमले प्रभावित तुल्याएको छ, जहाँ कतिपय प्रमुख प्रबर्तकहरुको छट्नी गरिएको छ र तिनको पहललाई रोकिएको छ ।
समग्रमा अर्थबिदहरु के भन्दैछन् भने अहिले हामी जे देखिरहेका छौ त्यो दुबै आर्थिक महाशक्तिहरु केही गम्भीर सरचनात्मक समस्याहरुको सामना गरिरहेका छन् जसको समाधान सजिलैसँग हुनेवाला छैन । त्यसको संयुक्त आर्थिक प्रभावले बिश्व अर्थब्यवस्थामा र २०२४ अनि त्यसपछिको बिकासका सम्भावनाहरुका लागि समेत ठूलो अर्थ राख्दछ ।
यीमध्ये कुनै पनि अप्रत्याशित घटनाले बित्तीय बजारमा प्रतिकृया उत्पन्न गर्न सक्तछन् र त्यसको परिणामस्वरुप ठूलो स्तरमा धनको प्रबाह हुन सक्त । अमेरिकामा अनिश्चितताको परिणामस्वरुप उदाउँदा र बिकासशील अर्थब्यवस्थाहरुबाट धनको निकासी अर्थात पूँजी पलायन हुनेछ । त्यस प्रकारको पूँजी उडानको बिदेशी मुद्राबजारको माध्यमले बिकासशील देशहरुको अर्थब्यबस्थामा कयौ गुणा धेरै प्रभाव पर्न सक्तछ र अन्तिम परिणाम आर्थिक मन्दी नै हुनेछ ।
आशा गरौं कि यस किसिमको डर फैलाउनु केवल चंगा उडाउनु जस्तै होस् र यस्ता कुरा कहिल्यै प्रकट र प्रभावकारी नहुन् । तर आत्मसन्तुष्टी हुनुभन्दा राम्रो के हो भने चूनौति र खतराका बारेमा राम्रो जानकारी प्राप्त होस् र स्थिति बेलैमा सम्हालिने उपायको खोजी होस् । बिगतका कुरा हेर्ने हो भने आखिर बिलम्बका कारण कोभिड महामारीको समस्या झन कठिन र जटील हुन पुगेको थियो । त्यसैले गम्भीर र गहनरुपमा सोचेर उदाउँदा बिकासशील अर्थब्यवस्थाहरुलाई दुइ आर्थिक दिग्गजहरुका अर्थब्यवस्थाका खराबी र स्खलनको प्रभावबाट के कसरी जोगाउन र अघि बढाउन सकिन्छ त्यतातिर ध्यान केन्द्रित गर्नु फलदायी हुनसक्ला !
