भूमिका
दोस्रो विश्वयुद्धपछिको अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धहरू मुख्यतः उदारवादी विश्व व्यवस्थाद्वारा निर्देशित हुँदै आएका थिए। संयुक्त राज्य अमेरिका र युरोपेली मुलुकहरूद्वारा प्रवर्द्धित यो व्यवस्था लोकतन्त्र, मानव अधिकार, स्वतन्त्र बजार अर्थतन्त्र, बहुपक्षीय संस्थाहरू (जस्तै UN, NATO, WTO) को स्थायित्वमा आधारित थियो। तर पछिल्ला वर्षहरूमा विशेष गरी डोनाल्ड ट्रम्पको नेतृत्वमा अमेरिकी विदेश नीतिको परिवर्तनले उदारवादी विश्व व्यवस्थालाई चुनौती दिएको छ।डोनाल्ड ट्रम्पले आफ्नो राष्ट्रवादी, संरक्षणवादी र बहुपक्षीय संस्थाहरूको विरोध गर्ने नीतिलाई अगाडि बढाए, जुन रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनको दृष्टिकोणसँग मेल खान्छ। पुटिनले लामो समयदेखि पश्चिमी उदारवादी व्यवस्थालाई कमजोर बनाउन खोजेका छन्, जबकि ट्रम्पले नै अमेरिका पहिलो (America First) नीति लिएर बहुपक्षीय संस्थाहरूलाई अस्वीकार गर्दै आएका छन्।

यस आलेखमा, ट्रम्प र पुटिनबीचको सम्भावित समन्वय, उदारवादी विश्व व्यवस्थाको भविष्य, ब्रिक्स (BRICS) को भूमिकामा आएको परिवर्तन, चीन-अमेरिका सम्बन्ध र विश्वव्यवस्थाको आगामी बाटोबारे विवेचना गरिनेछ।

उदारवादी विश्व व्यवस्था असफलता तर्फ जाँदैछ !!!
२०औं शताब्दीको उत्तरार्धमा बनेको उदारवादी विश्व व्यवस्थाले केही समयसम्म स्थिरता प्रदान गरे पनि पछिल्लो समय यसमा चुनौतीहरू देखिएका छन्। केही प्रमुख कारणहरूसहित उदारवादी व्यवस्थाको असफलताका पक्षहरू हेर्ने हो भने:
१)वैश्वीकरणको असन्तुलित प्रभाव
विकसित राष्ट्रहरूले आर्थिक फाइदा लिए पनि, विकासशील मुलुकहरूमा असमानता बढेको छ।पश्चिमी मुलुकहरूमा रोजगार गुमाउने डरले राष्ट्रवादी भावना बढेको छ।
२)बहुपक्षीय संस्थाहरूको अप्रभावीता
संयुक्त राष्ट्रसंघ (UN), विश्व व्यापार संगठन (WTO) जस्ता संस्थाहरू प्रभावहीन बन्दै गएका छन्।अमेरिकी नेतृत्व कमजोर हुँदै गएपछि, अन्य राष्ट्रहरू यस्ता संस्थाहरूमा कम विश्वास राख्न थालेका छन्।
३) राष्ट्रवादी नीतिको उदय
ट्रम्पको "America First" जस्तो नीति, ब्रेक्सिट (Brexit), भारतमा मोदी सरकारको राष्ट्रवादी एजेन्डा, र रुस-चीनको संरक्षणवादी नीति उदारवादको विरोधमा गएका छन्।
४)शक्ति सन्तुलनको पुनर्संरचना
अमेरिका र युरोपको प्रभाव घट्दै जाँदा चीन, रुस, भारत जस्ता देशहरू नयाँ विश्व व्यवस्थाको परिकल्पना गरिरहेका छन्।

यिनै कारणहरूले गर्दा उदारवादी विश्व व्यवस्था संकटमा पर्दै गएको देखिन्छ।

ट्रम्पलेको वैकल्पिक मार्ग
डोनाल्ड ट्रम्पको नीति पारम्परिक उदारवादी अमेरिकी नीतिहरूभन्दा भिन्न छ। उनले धेरैजसो बहुपक्षीय सम्झौताहरूबाट अमेरिका हटाए र अमेरिका-केन्द्रित दृष्टिकोणलाई अघि सारे। ट्रम्पले बहिष्कार गरेका मुख्य उदारवादी नीतिहरू:
-नाटो (NATO) को आलोचना
उनले युरोपेली राष्ट्रहरूलाई रक्षा खर्च बढाउन दबाब दिए।यदि अमेरिका नाटोबाट पछि हट्छ भने यो पश्चिमी गठबन्धनको लागि ठूलो झड्का हुनेछ। ट्रम्पको राष्ट्रपति कालमा नाटो निकै कमजोर हुनेछ, तर पूर्ण रूपमा विघटन हुने सम्भावना कम छ।यदी युरोपले आफ्नै रक्षा प्रणाली बनायो भने, नाटो अप्रासंगिक बन्न सक्छ।

-बहुपक्षीय व्यापार सम्झौताहरूको अस्वीकृति
ट्रम्पले ट्रान्स-प्यासिफिक साझेदारी (TPP) सम्झौताबाट अमेरिका हटाए।चीनसँग व्यापार युद्ध छेडेर द्विपक्षीय सम्झौतामा जोड दिए।
-जलवायु परिवर्तन नीतिको उपेक्षा
पेरिस जलवायु सम्झौताबाट अमेरिका हटेपछि पश्चिमी मुलुकहरूमा नै विवाद उत्पन्न भयो।
-संयुक्त राष्ट्रसंघ र अन्य संस्थाहरूको कमजोरीलाई उजागर गर्नु
ट्रम्प प्रशासनले WHO, WTO, UN जस्ता संस्थाहरूलाई प्रभावहीन भन्दछ। संयुक्त राष्ट्रसंघ विश्वव्यापी कूटनीतिक संस्थान हो, जसमा अमेरिका प्रमुख सदस्य हो। तर पछिल्ला वर्षहरूमा अमेरिकाले UN लाई बारम्बार कमजोर पार्ने प्रयास गरेको छ।
अमेरिकी रिपब्लिकन नेताहरू UN लाई "अमेरिकी सार्वभौमिकतामाथि खतरा" भन्छन्।

उनीहरू UN लाई आर्थिक समर्थन बन्द गर्ने पक्षमा छन्। अब सायद , UN को बजेटमा अमेरिका कटौती गर्नेछ।

अमेरिका UN को मानव अधिकार परिषद्, शरणार्थी एजेन्सी आदि संस्थाहरूबाट बाहिरिन सक्छ।

उनको वैकल्पिक मार्ग
-राष्ट्रवाद र संरक्षणवाद
बहुपक्षीय समझदारीभन्दा द्विपक्षीय सम्झौतामा विश्वास गर्ने निति लिएका छन।
अमेरिका बाहिरका संस्थाहरूमा संलग्नता घटाउँदै छन।
-प्राकृतिक संसाधनमा आत्मनिर्भरता
चीन र अन्य प्रतिस्पर्धी राष्ट्रहरूमा निर्भरता घटाउने।
-शक्तिको विकेन्द्रीकरण
युरोप, जापान, दक्षिण कोरियालाई आफ्नै सुरक्षाको जिम्मा लिन बाध्य पार्ने योजनामा ट्रम्प भएको बुझिन्छ ।

ब्रिक्सको उदय र ट्रम्प पछि यसको निष्क्रियता

ब्रिक्स (BRICS) – ब्राजिल, रुस, भारत, चीन, दक्षिण अफ्रिका
ब्रिक्सको उद्देश्य पश्चिमी वर्चस्वको अन्त्य गर्दै नयाँ विश्व व्यवस्था निर्माण गर्नु थियो। तर पछिल्ला वर्षहरूमा यसको प्रभाव कम भएको देखिन्छ।
-भारत र चीनबीचको तनाव
गालवान झडपपछि भारत-चीन सम्बन्ध बिग्रियो, जसले ब्रिक्सलाई कमजोर बनायो।
-रुसको युद्ध र एकल रणनीति
युक्रेन युद्धपछि रुसले पश्चिमबाट अलग हुँदै चीनसँग सहकार्य बढायो।
-अमेरिकाको प्रभाव
ट्रम्पले चीनविरुद्ध रणनीति कडा बनाएपछि भारत र ब्राजिलजस्ता देशहरू पश्चिमतर्फ आकर्षित भए।

ब्रिक्सको गति सुस्त भए पनि चीन र रुसको नेतृत्वमा यो पुनः सक्रिय हुनसक्ने सम्भावना छ।

ट्रम्प र पुटिनको समन्वय:
निम्न क्षेत्रहरूमा पुटिन र ट्रम्पबीच सहकार्य हुनसक्छ:
-नाटोको कमजोर बनाउने प्रयास
-युक्रेन र रुसबीच सम्झौता गर्ने पहल
-चीनको प्रभाव रोक्न रणनीतिक सहकार्य
-ऊर्जा बजारमा सहकार्य (तेल, ग्यास)

चीन-अमेरिका सम्बन्धमा प्रभाव

यदि ट्रम्प र पुटिन निकट भए, चीनले आफ्नो रणनीति परिवर्तन गर्नुपर्नेछ। केही सम्भावित प्रभाव:
-चीन-रुस गठबन्धन बलियो हुनसक्छ।
-अमेरिकासँगको व्यापारिक तनाव झनै बढ्न सक्छ।
-एशिया-प्रशान्त क्षेत्रमा अस्थिरता बढ्न सक्छ।

अबको विश्वव्यवस्था कता जाँदैछ?
उदारवादी विश्व व्यवस्था क्रमशः कमजोर बन्दै गएको छ।शक्ति सन्तुलन बहुध्रुवीय (Multipolar) प्रणालीतर्फ गइरहेको छ।
ब्रिक्स पुनः सक्रिय हुन सक्छ, तर आन्तरिक तनावका कारण प्रभाव सीमित हुन सक्छ।चीन-अमेरिका सम्बन्ध झनै जटिल बन्दै जानेछ। यदि ट्रम्प र पुटिनको सहकार्य बलियो भयो भने पश्चिमी मुलुकहरू थप रक्षात्मक हुनसक्छन्। अबको विश्व व्यवस्थामा राष्ट्रवादी, संरक्षणवादी र बहुध्रुवीय रणनीति हावी हुने सम्भावना छ।

यी परिस्थितिमा समाजवादी क्रान्तिको सम्भावना
वर्तमान विश्व राजनीतिक परिदृश्य बहुध्रुवीय शक्तिसंतुलन, उदारवादी विश्व व्यवस्थाको संकट, राष्ट्रवादी र संरक्षणवादी नीतिहरूको उदय, र पूँजीवादी व्यवस्थाको असमान प्रभावले परिभाषित भइरहेको छ। यस्तो अवस्थामा समाजवादी क्रान्तिको सम्भावना कति छ? के हालको अवस्थाले समाजवादी आन्दोलनलाई पुनः उर्जा दिन सक्छ?
१. वर्तमान विश्व व्यवस्था र समाजवादी क्रान्तिको आवश्यकता

(क) उदारवादी विश्व व्यवस्थाको असफलता
-आर्थिक असमानता: पूँजीवादी व्यवस्थाले अत्यधिक धनी वर्ग र निम्न वर्गबीचको खाडल बढाइरहेको छ।
-वैश्वीकरणको असन्तुलन: पश्चिमी मुलुकहरूले विकासशील राष्ट्रहरूलाई शोषण गरिरहेका छन्, जसका कारण दक्षिण अमेरिकी, अफ्रिकी, र एसियाली राष्ट्रहरूमा असन्तोष बढ्दैछ।
-राष्ट्रवादी आन्दोलनहरू: ट्रम्प, पुटिन, मोदी, बोल्सोनारो जस्ता नेताहरूको उदयले उदारवादी व्यवस्थालाई कमजोर बनाउँदैछ।
यो असफलताले समाजवादी विचारधाराका लागि नयाँ अवसर सिर्जना गर्न सक्छ।
(ख) पूँजीवादको संकट
-कोरोना महामारीपछि पूँजीवादको अक्षमता: सर्वसाधारणका लागि आधारभूत स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउन पूँजीवादी राज्यहरू असफल भए।
-खाद्य संकट र जलवायु परिवर्तन: बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूले प्राकृतिक स्रोतहरूको दोहन गर्दा जलवायु परिवर्तनले श्रमिक वर्गमा बढी असर पार्दैछ।
-स्वतन्त्र बजारको पतन: पश्चिमी देशहरू नै संरक्षणवादतर्फ उन्मुख हुँदा पूँजीवादी नीतिहरू कमजोर हुँदैछन्।

यी सबै कारणहरूले समाजवादी आन्दोलन पुनः जागृत हुनसक्छ।

२. समाजवादी क्रान्तिको सम्भावनाका प्रमुख आधारहरू

(क) वर्ग संघर्ष र श्रमिक आन्दोलनको पुनरुत्थान
श्रमिक वर्गले पूँजीवादी शोषणबिरुद्ध विद्रोह गर्नसक्ने सम्भावना छ।प्राविधिक (AI, Automation) विकासले धेरै मजदूरहरूको रोजगारी गुम्दैछ, जसले नयाँ श्रमिक आन्दोलन जन्माउनेछ।युरोप, अमेरिका, र एसियामा ट्रेड युनियनहरूको पुनरुत्थान देखिएको छ।
(ख) राष्ट्रवादी शक्तिहरूको द्वन्द्वले समाजवादको मार्ग खोल्न सक्छ
ट्रम्प र पुटिनको राष्ट्रवादी गठबन्धनले पश्चिमी उदारवादी व्यवस्था भत्काउन सक्छ।यदि पश्चिमी राष्ट्रहरू कमजोर भए, चीन, रुस, र अन्य समाजवादी राष्ट्रहरूले नयाँ आर्थिक प्रणाली प्रस्ताव गर्न सक्छन्।
(ग) बहुध्रुवीय विश्व र समाजवादी विकल्प
यदि ब्रिक्स राष्ट्रहरूले समाजवादी आर्थिक मोडेललाई प्रवर्द्धन गरे, पूँजीवादी वित्तीय संस्थाहरू (IMF, World Bank) को प्रभाव कम हुनसक्छ।चीनको राज्य-नियन्त्रित पूँजीवाद र क्यूबाको समाजवादी अर्थतन्त्र केही हदसम्म सफल देखिएका छन्। यो समाजबादको निम्ति पुर्ण नभए पनि सहयोगी हुनसक्छ ।
३. समाजवादी क्रान्तिको सम्भावनाका प्रमुख चुनौतीहरू

(क) समाजवादी आन्दोलनको विखण्डन
समाजवादी आन्दोलनहरू एउटै मोर्चामा संगठित हुन सकेका छैनन्।चीन, उत्तर कोरिया, क्यूबा, भेनेजुएलाका मोडेलहरू फरक छन्, जसले नयाँ विश्व समाजवादी मोर्चा बनाउन कठिन बनाइरहेको छ।
(ख) प्रविधि र पूँजीवादको नयाँ स्वरूप
डिजिटल पूँजीवाद (AI, Data Capitalism) ले समाजवादी क्रान्तिलाई चुनौती दिइरहेको छ।प्रविधिको नियन्त्रण बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूसँग छ, जसले श्रमिकहरूलाई एकताबद्ध हुन कठिन बनाउँछ।
(ग) अमेरिकी साम्राज्यवादको निरन्तर प्रभाव
अमेरिका र उसका सहयोगीहरू समाजवादी आन्दोलनलाई दबाउन सक्रिय छन्।आर्थिक नाकाबन्दी, सैन्य हस्तक्षेप, सञ्चार माध्यममार्फत समाजवादलाई बदनाम गर्ने रणनीति प्रयोग गरिरहेका छन्।

आ–आफ्नाे बिचार 

४. आगामी सम्भावना:
(क) सम्भावित क्रान्तिकारी क्षेत्रहरू
-लाटिन अमेरिका: भेनेजुएला, बोलिभिया, चिली जस्ता देशहरूमा समाजवादी सरकारहरू पुनः सशक्त बन्दैछन्।
-युरोप: फ्रान्स, जर्मनी, ग्रीसमा वामपन्थी आन्दोलनहरू पुनः उकालो लाग्दैछन्।
-एशिया: नेपाल, भारत, चीन र फिलिपिन्समा समाजवादी समूहहरू सक्रिय छन्।
यी सबै शक्तिहरुको क्रान्तिकारी रुपान्तरण चाहिँ अपरिहार्य छ।

(ख) सम्भावित समाजवादी रणनीति
-आर्थिक स्वतन्त्रता :– IMF/World Bank को विकल्पमा नयाँ समाजवादी वित्तीय संस्थाहरू खोल्ने।
-श्रमिकहरूको पुनः संगठित संघर्ष :– अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा श्रमिक आन्दोलनहरूलाई एकताबद्ध गर्ने।
-प्रविधिको समाजवादी नियन्त्रण :– डिजिटल पूँजीवादको प्रतिरोध गर्दै डेटा, AI र प्रविधि जनताको स्वामित्वमा राख्ने।
-पर्यावरणीय समाजवाद: – जलवायु परिवर्तनको समाधान समाजवादी मोडेलबाट खोज्ने।
-अमेरिकी साम्राज्यवाद र नाटोको प्रभुत्व तोड्ने:-
बहुध्रुवीय विश्वको लाभ उठाएर अमेरिकी नीतिहरूलाई चुनौती दिने।समाजवादी राष्ट्रहरूबीच सैन्य तथा आर्थिक सहकार्य बढाउने।

निष्कर्ष: समाजवादी क्रान्ति सम्भव छ, तर नयाँ स्वरूपमा
हालको विश्व परिस्थितिले समाजवादी क्रान्तिको सम्भावना देखाउँछ, तर परम्परागत रूपले होइन। आधुनिक समाजवादी आन्दोलनले प्रविधि, जलवायु न्याय, श्रमिक अधिकार, र बहुपक्षीय आर्थिक मोडेललाई जोड दिनुपर्नेछ। यदि पूँजीवादको असमानता र उदारवादी व्यवस्थाको पतन जारी रह्यो भने समाजवादको पुनरुत्थान निश्चित देखिन्छ।

तर यसको लागि समाजवादी शक्तिहरू एकजुट हुनुपर्छ, नयाँ रणनीति विकास गर्नुपर्छ, र डिजिटल पूँजीवादको प्रभावलाई सीमित गर्न सक्नुपर्छ। यदि यस्ता प्रयासहरू सफल भए, भविष्यमा समाजवादी क्रान्ति पुनः एक प्रमुख शक्ति बन्न सक्छ। समाजवादी शक्तिहरूलाई बलपूर्वक राज्यसत्ता प्राप्त गर्न निम्न रणनीतिहरू आवश्यक छ:
-आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर समाजवादी मोडेल विकास गर्ने।
-श्रमिक, किसान, र बुद्धिजीवीहरूलाई संगठित गर्ने ।
-क्रान्तिकारी संघर्षमा जोड गर्ने
-अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा समाजवादी राष्ट्रहरूलाई एकजुट गर्ने, सैन्य गठबन्धन निर्माण गर्ने।
-गुरिल्ला युद्ध, सशस्त्र संघर्ष, र साइबर युद्धको तयारी गर्ने ।
- शिक्षा, संस्कृति, र सञ्चार माध्यमहरूलाई समाजवादी विचारधारातर्फ मोड्ने।
यदि यी रणनीतिहरू प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गरिए, समाजवादी आन्दोलनले बलपूर्वक सत्ता कब्जा गर्ने सम्भावना उच्च छ।