असत्यमाथि सत्यको विजयलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गरौँ !

मानव समाजका चाडपर्व, संस्कार र सांस्कृतिक परम्पराहरू कुनै अलौकिक शक्तिका उपज होइनन्। ती निश्चित ऐतिहासिक कालखण्डका भौतिक जीवन, उत्पादन प्रणाली, सामाजिक सम्बन्ध, सामूहिक अनुभव, मानवीय आकाङ्क्षा र सांस्कृतिक चेतनाका ऐतिहासिक उपज हुन्। समाजको आर्थिक तथा सामाजिक संरचनामा आउने परिवर्तनसँगै तिनको स्वरूप, अर्थ र सामाजिक भूमिका पनि परिवर्तन हुँदै आएको हुन्छ। त्यसैले कुनै पनि चाडपर्वलाई केवल धार्मिक आस्था, कर्मकाण्ड वा परम्परागत औपचारिकताका आधारमा मात्र होइन, त्यसको ऐतिहासिक विकासक्रम, सामाजिक अन्तर्वस्तु र वर्तमान जीवनसँगको सम्बन्धका आधारमा वस्तुवादी ढङ्गले विश्लेषण गर्नु आवश्यक हुन्छ।

यही सन्दर्भमा विजयादशमीलाई असत्यमाथि सत्यको, अन्यायमाथि न्यायको र आसुरी प्रवृत्तिमाथि दैवी शक्तिको विजयका रूपमा व्याख्या गर्ने सांस्कृतिक मान्यता रहिआएको छ। यसको मूल भावलाई धार्मिक आख्यानको सीमाभन्दा माथि उठाएर हेर्दा यसले समाजमा विद्यमान नकारात्मक प्रवृत्ति, अन्याय, अत्याचार, शोषण, उत्पीडन र विसङ्गतिविरुद्ध सङ्घर्ष गर्दै न्यायपूर्ण तथा सकारात्मक सामाजिक परिवेश निर्माण गर्नुपर्ने मानवीय आकाङ्क्षालाई अभिव्यक्त गरेको देखिन्छ।

तर विडम्बना के छ भने हामी हरेक वर्ष असत्यमाथि सत्यको विजयको सन्देश दोहोर्‍याउँछौँ, न्याय र सदाचारको कुरा गर्छौँ, दुष्प्रवृत्तिको अन्त्यको कामना गर्छौँ; तर व्यवहारमा भने भ्रष्टाचार, शोषण, अन्याय, हिंसा, विभेद, कुरीति र सामाजिक विकृतिहरू निरन्तर मौलाइरहेका छन्। समाजमा शक्तिशालीले कमजोरमाथि गर्ने उत्पीडन, धनी र गरिबबीचको बढ्दो खाडल, श्रमको अवमूल्यन, महिलामाथिको हिंसा र सार्वजनिक जीवनमा व्याप्त अनैतिकताले हाम्रा आदर्श र व्यवहारबीचको गम्भीर अन्तरविरोध उजागर गरिरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा चाडपर्वका आदर्शहरूलाई व्यवहारमा उतार्न नसक्ने हो भने ती केवल औपचारिकता, कर्मकाण्ड र सांस्कृतिक पाखण्डको प्रदर्शनमा सीमित हुन पुग्छन्।

चाडपर्वको ऐतिहासिकता र सामाजिक रूपान्तरण

मार्क्सवादी ऐतिहासिक भौतिकवादले मानव समाजको विकासलाई उसको भौतिक जीवन, उत्पादन सम्बन्ध र सामाजिक संरचनाको ऐतिहासिक विकासक्रमसँग जोडेर व्याख्या गर्दछ। यस दृष्टिले चाडपर्वहरू पनि समाजभन्दा बाहिर अस्तित्वमा रहने स्थिर र अपरिवर्तनीय वस्तु होइनन्। तिनको जन्म, विकास, परिवर्तन र निरन्तरतामा तत्कालीन समाजको आर्थिक जीवन, श्रम विभाजन, वर्गीय सम्बन्ध, प्रकृतिसँगको अन्तरक्रिया र सामूहिक सांस्कृतिक अनुभवको महत्वपूर्ण भूमिका रहेको हुन्छ।

प्राचीन समाजमा कृषि उत्पादन, ऋतु परिवर्तन, प्रकृतिको अनुकूलता, सामूहिक श्रम, खाद्यान्न सङ्कलन र जीवनको निरन्तरतासँग सम्बन्धित अनेक उत्सव र परम्पराहरू विकसित भए। कालान्तरमा धार्मिक विश्वास, मिथक, संस्कार र कर्मकाण्डले तिनलाई विभिन्न अर्थ र स्वरूप प्रदान गर्दै लगे। समाजको वर्गीय विभाजन र राज्यसत्ताको विकाससँगै कतिपय सांस्कृतिक परम्पराहरूले शासक वर्गको विचार, सामाजिक प्रभुत्व र स्थापित व्यवस्थालाई वैधता प्रदान गर्ने भूमिका पनि निर्वाह गरे। अर्कोतिर जनसमुदायका सामूहिक अनुभव, प्रतिरोध, आशा, आकाङ्क्षा र एकताको भावना पनि यिनै सांस्कृतिक परम्परामा अभिव्यक्त हुँदै आए।

यसर्थ, चाडपर्वको मूल्याङ्कन गर्दा त्यसको उत्पत्तिको ऐतिहासिकता मात्र होइन, वर्तमान समाजमा त्यसले निर्वाह गरिरहेको भूमिका पनि हेर्नुपर्छ। इतिहासमा कुनै प्रगतिशील भूमिका निर्वाह गरेको परम्परा आजको परिस्थितिमा स्वतः प्रगतिशील रहिरहन्छ भन्ने छैन। त्यस्तै, परम्परामा विकसित भएका सबै सांस्कृतिक अभ्यासलाई अन्धविश्वास भनेर अस्वीकार गर्नु पनि वस्तुवादी दृष्टिकोण होइन।

हामीले परम्पराका सकारात्मक, मानवीय र सामूहिक पक्षलाई संरक्षण तथा विकास गर्दै त्यसमा रहेका अन्धविश्वास, रूढिवाद, विभेद र शोषणकारी अवशेषलाई आलोचनात्मक ढङ्गले परिमार्जन र अन्त्य गर्दै लैजानुपर्छ। संस्कृति स्थिर वस्तु होइन, समाजको विकाससँगै रूपान्तरित हुने जीवन्त प्रक्रिया हो।

विजयादशमीको अन्तर्वस्तु : अन्याय र शोषणविरुद्धको सङ्घर्ष

दशैँको एउटा महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पक्ष शक्ति र शस्त्रको पूजा हो। दुर्गा सप्तशती तथा देवी भागवतजस्ता धार्मिक–सांस्कृतिक आख्यानहरूमा दुर्गा देवीले महिषासुर, मधु–कैटभ, शुम्भ–निशुम्भलगायतका असुरी शक्तिमाथि विजय प्राप्त गरेको वर्णन पाइन्छ। आख्यानको धार्मिक व्याख्याभन्दा यसको प्रतीकात्मक सामाजिक अर्थलाई हेर्दा अन्याय, अत्याचार, उत्पीडन र समाजलाई दुःख दिने शक्तिविरुद्ध सामूहिक शक्ति, साहस, विवेक र सङ्घर्षको आवश्यकता व्यक्त भएको देखिन्छ।

यी आख्यानहरूलाई तत्कालीन समाजको वास्तविक इतिहासको प्रत्यक्ष अभिलेख मान्न नसकिए पनि तिनमा तत्कालीन समाजका सांस्कृतिक कल्पना, शक्ति सम्बन्ध, सामाजिक मान्यता र सामूहिक चेतनाका विभिन्न प्रतिबिम्ब भेट्न सकिन्छ। विभिन्न देवीदेवता वा शक्तिहरूका शस्त्र एकत्रित भएर दुर्गा शक्तिशाली बनेको कथालाई प्रतीकात्मक रूपमा व्याख्या गर्दा विभाजित शक्तिहरूको एकता र सामूहिक सङ्घर्षको महत्वसमेत बुझ्न सकिन्छ।

यसको आजको सान्दर्भिक अर्थ के हो भने समाजमा व्याप्त अन्याय, शोषण, भ्रष्टाचार, दमन, विभेद र उत्पीडनविरुद्धको सङ्घर्ष कुनै एक व्यक्तिको सदिच्छा वा चमत्कारबाट सम्भव हुँदैन। त्यसका लागि सचेत, सङ्गठित र एकताबद्ध जनशक्ति आवश्यक हुन्छ। आजको समाजमा 'राक्षसी प्रवृत्ति' भनेको कुनै काल्पनिक जीव वा अदृश्य शक्ति होइन; मानिसमाथि मानिसले गर्ने शोषण, श्रमको लुट, भ्रष्टाचार, मानव बेचबिखन, हिंसा, जातीय तथा लैङ्गिक विभेद, आर्थिक पराधीनता र जनविरोधी सत्ता व्यवहार नै त्यसका वास्तविक सामाजिक अभिव्यक्ति हुन्।

यसर्थ, आजको विजयादशमीको सार्थकता यस्ता प्रवृत्तिको अन्त्यका लागि सामाजिक चेतना, जनएकता र न्यायपूर्ण रूपान्तरणको सङ्कल्प विकास गर्नुमा निहित छ।

नारी सम्मानको प्रश्न र पितृसत्तात्मक संरचनाविरुद्धको सङ्घर्ष

दशैँमा दुर्गा तथा अन्य मातृशक्तिको पूजा गरिने परम्पराको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष नारी शक्तिप्रतिको सम्मान र स्वीकृति हो। 'यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवता' भन्ने सांस्कृतिक मान्यताले पनि नारीको सम्मानलाई सामाजिक सद्भाव र मर्यादासँग जोडेको पाइन्छ। तर नारीको प्रतीकात्मक पूजा र वास्तविक जीवनमा महिलाले भोग्नुपरेको उत्पीडनबीचको अन्तरविरोधलाई पनि गम्भीरतापूर्वक बुझ्नुपर्छ।

कुनै समाजमा देवीको पूजा हुनु मात्रले त्यहाँ महिलाहरू समान अधिकार र सम्मानका साथ बाँचेका थिए वा त्यो समाज मातृसत्तात्मक थियो भन्ने ऐतिहासिक निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन। त्यसका लागि परिवार, सम्पत्ति, उत्तराधिकार, श्रम विभाजन, उत्पादन सम्बन्ध र सामाजिक सत्ताको वास्तविक संरचनाको अध्ययन आवश्यक हुन्छ।

ऐतिहासिक विकासक्रममा विभिन्न समाजमा नातासम्बन्ध, परिवार र सम्पत्ति स्वामित्वका स्वरूपहरू परिवर्तन भएका छन्। निजी सम्पत्तिको विकास, वर्गीय विभाजन र पितृसत्तात्मक सामाजिक संरचनाको सुदृढीकरणले धेरै समाजमा महिलाको आर्थिक तथा सामाजिक स्थितिलाई अधीनस्थ बनाएको ऐतिहासिक विश्लेषण मार्क्सवादी परम्परामा महत्वपूर्ण स्थान राख्दछ।

आज पनि महिलामाथि घरेलु हिंसा, बलात्कार, हत्या, बेचबिखन, श्रम शोषण र विभिन्न प्रकारका सामाजिक विभेद भइरहेका छन्। घरभित्रको अवैतनिक श्रमदेखि खेतबारी, उद्योग, सेवा र अनौपचारिक अर्थतन्त्रसम्म महिलाको योगदान महत्वपूर्ण हुँदाहुँदै पनि उनीहरूले समान पारिश्रमिक, सम्पत्तिमा समान अधिकार, निर्णय प्रक्रियामा समान सहभागिता र सामाजिक सम्मान प्राप्त गर्न सकेका छैनन्।

त्यसैले दुर्गा वा मातृशक्तिको पूजा गर्नुको वास्तविक प्रगतिशील अर्थ महिलालाई केवल देवीका रूपमा सम्मान गर्नु होइन, उनीहरूलाई समान अधिकारसहितका स्वतन्त्र, आत्मनिर्भर र निर्णयक्षम सामाजिक नागरिकका रूपमा स्थापित गर्नु हो। नारीमुक्तिको प्रश्नलाई व्यक्तिगत सद्भाव वा दानशीलतामा सीमित नगरी आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र राजनीतिक संरचनामा विद्यमान लैङ्गिक असमानताको अन्त्यसँग जोड्नुपर्छ। महिला मुक्ति र समग्र सामाजिक मुक्तिको प्रश्न एकअर्कासँग अभिन्न रूपमा सम्बन्धित छन्।

आजको असत्य र समाप्त गर्नुपर्ने वास्तविक राक्षसी प्रवृत्ति

आज हाम्रो समाजमा विद्यमान गरिबी, बेरोजगारी, अभाव, असुरक्षा, असमानता, भ्रष्टाचार, शोषण र उत्पीडन नै वास्तविक अर्थमा अन्त्य गरिनुपर्ने सामाजिक विकृति हुन्। यी समस्या कुनै अदृश्य दैवी वा आसुरी शक्तिका कारण उत्पन्न भएका होइनन्। तिनका पछाडि निश्चित आर्थिक संरचना, उत्पादन सम्बन्ध, स्रोतसाधनमाथिको असमान स्वामित्व, वर्गीय हित, राज्यसत्ताको चरित्र र राजनीतिक–आर्थिक नीतिहरूको भूमिका रहेको हुन्छ।

नेपालको सन्दर्भमा हेर्दा सामन्ती उत्पादन सम्बन्धका अवशेष, भूमिसम्बन्धी असमानता, दलाल तथा वित्तीय पुँजीको प्रभाव, परनिर्भर अर्थतन्त्र, उत्पादनशील क्षेत्रको कमजोर विकास, बेरोजगारी र श्रमशक्तिको विदेश पलायनले गम्भीर सामाजिक तथा आर्थिक चुनौती सिर्जना गरेका छन्। अर्कोतिर राजनीतिक सत्तामा पहुँच भएका सीमित समूहले राज्यका स्रोत, साधन र अवसरमाथि असमान नियन्त्रण कायम गर्ने प्रवृत्तिले जनताको जीवनमा असमानता र निराशा बढाएको छ।

यस्ता समस्याको समाधान केवल नैतिक उपदेश, धार्मिक अनुष्ठान वा व्यक्तिगत सदाचारबाट सम्भव छैन। त्यसका लागि उत्पादनका साधनमाथिको स्वामित्व र नियन्त्रण, श्रम र पुँजीबीचको सम्बन्ध, भूमि वितरण, सार्वजनिक स्रोतको उपयोग, राज्यको आर्थिक नीति र राजनीतिक जवाफदेहितासम्बन्धी प्रश्नमा ठोस परिवर्तन आवश्यक हुन्छ।

मार्क्सवादी दृष्टिकोणले सामाजिक विकृतिको जरो खोज्दा त्यसका संरचनात्मक कारणसम्म पुग्न जोड दिन्छ। त्यसैले असत्यमाथि सत्यको विजयको नारा सार्थक बनाउने हो भने शोषणमुक्त, विभेदरहित, न्यायपूर्ण र समतामूलक समाज निर्माणको दिशामा अघि बढ्नुपर्छ। अन्यथा दशैँमा राक्षसको प्रतीकात्मक वध गर्ने तर वास्तविक जीवनमा शोषण र अन्यायलाई निरन्तरता दिने विरोधाभास कायम रहिरहनेछ।

चाडपर्व, उपभोक्तावाद र आर्थिक समानताको प्रश्न

चाडपर्वहरू मानवीय खुसी, पारिवारिक आत्मीयता, सामाजिक सद्भाव, सामूहिक भेटघाट र सांस्कृतिक निरन्तरताका महत्वपूर्ण अवसर हुन्। नयाँ लुगा लगाउने, मीठो खाने, आफन्तसँग भेटघाट गर्ने, उपहार आदानप्रदान गर्ने र सामूहिक रूपमा खुसी साटासाट गर्ने मानवीय चाहना स्वाभाविक हो। तर यी अवसरहरू पनि आज बजारमुखी उपभोक्तावाद, देखासिकी, प्रतिस्पर्धा र अनावश्यक खर्चको प्रभावमा पर्दै गएका छन्।

चाडपर्वको खुसीलाई आर्थिक हैसियतको प्रदर्शनसँग जोड्ने प्रवृत्तिले समाजमा विद्यमान वर्गीय असमानतालाई झन् स्पष्ट बनाउँछ। कसैले अत्यधिक खर्च गरेर उत्सव मनाउने र कसैले सामान्य आवश्यकता पूरा गर्नसमेत नसक्ने अवस्था रहेको समाजमा चाडपर्वको समान खुसीको कुरा गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन।

'आफ्नो गच्छेअनुसार चाडपर्व मनाऊ' भन्ने उपदेशले तत्कालका लागि व्यक्तिगत खर्च व्यवस्थापनमा सहयोग पुर्‍याउन सक्छ। तर यसले सबै मानिसको आर्थिक हैसियत किन असमान छ र त्यसलाई कसरी बदल्ने भन्ने मूल प्रश्नको उत्तर दिँदैन। चाडपर्वको वास्तविक सामाजिक खुसी तब मात्र व्यापक बन्न सक्छ, जब सबै मानिसले सम्मानजनक जीवनयापन गर्न आवश्यक रोजगारी, आय, खाद्यान्न, आवास, शिक्षा, स्वास्थ्य र सामाजिक सुरक्षाको अवसर प्राप्त गर्छन्।

यसर्थ, चाडपर्वको मानवीय र प्रगतिशील पक्षलाई विकसित गर्ने हो भने आर्थिक असमानता घटाउने, श्रमको सम्मान गर्ने, उत्पादन बढाउने, रोजगारी सिर्जना गर्ने, सामाजिक सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने र समाजका सबै वर्ग तथा समुदायको जीवनस्तर उकास्ने दिशामा ठोस प्रयास गर्नुपर्छ। उत्सवको वास्तविक अर्थ सीमित व्यक्तिको सम्पन्नताको प्रदर्शन होइन, सम्पूर्ण समाजको साझा खुसी र समृद्धि हुनुपर्छ।

साँस्कृतिक विविधता, राष्ट्रिय एकता र प्रगतिशील चेतना

नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक विशेषता भएको देश हो। यहाँ दशैँ, तिहार, नेपाल संवत्, छठ, ल्होसार, माघी, उधौली–उभौली, इद, क्रिसमस तथा विभिन्न समुदायका अनेक सांस्कृतिक पर्वहरू प्रचलित छन्। यी सबै पर्व नेपाली समाजको ऐतिहासिक अनुभव, सांस्कृतिक विविधता र सामूहिक पहिचानका महत्वपूर्ण अभिव्यक्ति हुन्।

कुनै एउटा समुदायको सांस्कृतिक परम्परालाई मात्र राष्ट्रिय संस्कृतिको मानक बनाउने र अन्य समुदायका भाषा, संस्कृति तथा परम्परालाई गौण ठान्ने दृष्टिकोण उचित हुन सक्दैन। त्यस्तै, धार्मिक आस्थाका आधारमा समाजलाई विभाजित गर्ने, सांस्कृतिक विविधतामाथि प्रभुत्व कायम गर्ने वा कुनै समुदायको परम्परालाई अर्को समुदायमाथि थोपर्ने प्रवृत्तिको पनि विरोध गर्नुपर्छ।

राष्ट्रिय एकता सांस्कृतिक एकरूपताबाट होइन, विविधताको सम्मान, समान अधिकार, पारस्परिक सद्भाव र साझा राष्ट्रिय हितको आधारमा सुदृढ हुन्छ। त्यसैले सबै समुदायका चाडपर्वलाई समान सम्मान दिँदै तिनमा निहित मानवीय, सामाजिक र प्रगतिशील मूल्यहरूको विकास गर्नु आवश्यक छ।

हाम्रो साझा सांस्कृतिक पहिचानलाई सामन्ती रूढिवाद, जातीय विभेद, धार्मिक असहिष्णुता, लैङ्गिक असमानता र उपभोक्तावादी प्रतिस्पर्धाबाट मुक्त गर्दै श्रम, समानता, स्वतन्त्रता, सामाजिक न्याय, सहअस्तित्व र राष्ट्रिय स्वाधीनताको चेतनासँग जोड्नुपर्छ।

समग्रमा सारांश : परम्पराको अन्धानुकरण होइन, प्रगतिशील रूपान्तरण

वास्तवमा कुनै पनि चाडपर्वको महत्व त्यसलाई कति भव्यताका साथ मनाइयो भन्ने कुराले मात्र निर्धारण गर्दैन। त्यसले समाजमा कस्तो चेतना, कस्तो मानवीय सम्बन्ध र कस्तो सामाजिक व्यवहारको विकास गर्न प्रेरित गर्‍यो भन्ने कुरा अझ महत्वपूर्ण हुन्छ।

विजयादशमीलाई असत्यमाथि सत्यको विजयको पर्व मान्ने हो भने भ्रष्टाचारमाथि इमानदारीको, शोषणमाथि श्रमको सम्मानको, अन्यायमाथि सामाजिक न्यायको, विभेदमाथि समानताको, हिंसामाथि मानवीयताको र निरङ्कुशतामाथि जनअधिकारको विजयका लागि सङ्कल्प गर्नुपर्छ। तिहारको दीपावलीलाई अन्धकारमाथि प्रकाशको विजय मान्ने हो भने अज्ञानता, अन्धविश्वास र सामाजिक पछौटेपनविरुद्ध वैज्ञानिक चेतनाको प्रकाश फैलाउनुपर्छ। नेपाल संवत् र छठलगायतका पर्वलाई सांस्कृतिक पहिचान र सामाजिक एकताको प्रतीक मान्ने हो भने सबै समुदायका अधिकार, सम्मान र समान अवसर सुनिश्चित गर्ने दिशामा अघि बढ्नुपर्छ।

हामीले चाडपर्वको सकारात्मक सांस्कृतिक विरासतलाई संरक्षण गर्दै तिनका नकारात्मक र शोषणकारी पक्षलाई आलोचनात्मक ढङ्गले बदल्न सक्नुपर्छ। परम्परालाई जस्ताको तस्तै दोहोर्‍याउनु संस्कृति संरक्षण होइन; त्यसको जीवन्त र प्रगतिशील अन्तर्वस्तुलाई विकसित गर्दै समयानुकूल रूपान्तरण गर्नु नै वास्तविक सांस्कृतिक विकास हो।

अन्ततः मानिसको जीवनलाई सुखी, सम्मानित, सुरक्षित र समृद्ध बनाउने सामाजिक व्यवस्था निर्माण गर्नु नै चाडपर्वमा अभिव्यक्त मानवीय आकाङ्क्षाको सार हो। यस्तो समाज निर्माणका लागि वैज्ञानिक चेतना, श्रमप्रतिको सम्मान, जनताको एकता, सामाजिक न्याय र शोषणमुक्त जीवनको आदर्शलाई व्यवहारमा उतार्न आवश्यक छ।

आउनुहोस्, यस वर्षका हाम्रा चाडपर्वहरूलाई केवल परम्परा धान्ने औपचारिकतामा सीमित नराखौँ। तिनलाई अन्याय, शोषण, विभेद र विकृतिविरुद्ध सचेत बन्ने, मानवीय सम्बन्ध सुदृढ गर्ने, सामाजिक सद्भाव विस्तार गर्ने र न्यायपूर्ण तथा समतामूलक समाज निर्माणको सङ्कल्प गर्ने अवसर बनाऔँ।

दशैँ, तिहार, नेपाल संवत्, छठलगायत नेपाली जनसमुदायका सम्पूर्ण चाडपर्वहरू सुख, शान्ति, सद्भाव, समानता र सामाजिक रूपान्तरणका प्रेरणास्रोत बन्न सकून्। सबै नेपालीबीच पारस्परिक सम्मान, आत्मीयता, एकता र राष्ट्रिय स्वाधीनताको भावना अझ सुदृढ हुँदै जाओस्।

सम्पूर्ण नेपाली जनसमुदायमा हार्दिक मंगलमय शुभकामना !