लेखा सुपरिवेक्षण समितिको राष्ट्रिय गोष्ठी गर्नुको उद्देश्य के हो ?

साधारण सभाले सहकारीमा सञ्चालक समिति र लेखा सुपरिवेक्षण समिति गरी २ वटा समिति चयन गर्छ । लेखा सुपरिवेक्षण समितिले सञ्चालक समितिले गरेका क्रियाकलापको निगरानी गर्दै संस्थागत सुशासन कायम गर्न भूमिका खेल्छ । त्यसैगरी संस्थाको प्रवद्र्धन गर्ने, नीतिनियम र कानुन परिपालना भएनभएको हेर्ने र सदस्यलाई प्रतिफल दिलाउने कुराको सुनिश्चितता लेखा समितिले गर्नुपर्छ । सो समितिले सञ्चालक समितिले गरेका निर्णयहरुको बारेमा हेर्ने, बुझ्ने र नियम विपरित काम गरेको भए सुधारको लागि निर्देशन दिने काम गर्नुपर्छ । सुधारका लागि निर्देशन दिँदा पनि सञ्चालक समितिले गरेन भने ययार्थ अवस्थाको बारेमा साधारणसभा मार्फत सदस्यलाई जानकारी गराउने काम गर्नुपर्छ । 

ऐनमा व्यवस्था भए अनुसार निश्चित मापदण्डभित्र परेका व्यक्तिहरु लेखा सुपरिवेक्षण समितिमा चयन हुन पाउँछन् । सहकारीमा तालिम, शिक्षा, अवलोकन भ्रमण जस्ता कार्यक्रमहरु व्यवस्थापन र सञ्चालकहरुको लागि धेरै हुने गरेको छ भने लेखा समितिलाई लक्षित गरी यस्ता कार्यक्रमहरु कमै हुने गरेको पाइन्छ । नेफ्स्कुनले पहिलोपटक २०७३ सालमा लेखा सुपरिवेक्षण समितिको शिखर गोष्ठी गरेको थियो । संस्थाहरुलाई सुशासनमा हिँडाउनको लागि र समितिको क्षमताको विकासका लागि यो गोष्ठी गर्न लागेका हौं । लेखा समितिमा बस्ने व्यक्तिमा के कस्तो क्षमता चाहिन्छ र के के जिम्मेवारी पुरा गर्नुपर्ने रहेछ, संस्थामा लेखा समितिको जिम्मेवारी के हो भन्ने कुराको अनुभूति गराउने प्रयास हामीले गरेका हौं । हामीले आठ वर्ष पछि यो कार्यक्रम गर्दैछौं । बचत तथा ऋण सहकारीको सिद्धान्त प्रतिपादन गर्ने निकाय विश्व ऋण परिषदका प्रतिनिधि कार्यपत्र प्रस्तुत गर्न नेपालमा पहिलोपटक आउँदै हुनुहुन्छ ।

दुई दिनको कार्यक्रममा २ वटा अन्तर्राष्ट्रिय कार्यपत्र प्रस्तुत हुँदैछन् । एशियाली ऋण महासंघ र विश्व ऋण परिषदका प्रतिनिधिबाट कार्यपत्र प्रस्तुत गरिनेछ । लेखा समितिको भूमिका, जिम्मेवारी, जवाफदेहिता र विश्व अभ्यास जस्ता विषयलाई समेटेर कार्यपत्र प्रस्तुत हुनेछ । त्यसका साथै सहकारी विभागका रजिष्ट्रारले पनि कार्यपत्र प्रस्तुत गर्नुहुनेछ । नितान्त वित्तीय मापदण्ड, सुशासन र कम्पलायन्सको विषय भएको हुनाले चार्टर्ड एकाउन्टिङ एसोसिएसन(आइक्यान) बाट पनि कार्यपत्र प्रस्तुत हुन्छ । वित्तीय क्षेत्रको सुपरिवेक्षण र नियमनको काम गरिराखेको नेपाल राष्ट्र बैंकका प्रतिनिधिले पनि कार्यपत्र प्रस्तुत गर्नुहुन्छ । त्यसका साथै नेफ्स्कुन र अभियानका तर्फबाट पनि कार्यपत्र प्रस्तुत गर्नुका साथै राम्रा संस्थाहरुले गरेका असल अभ्यास आदानप्रदान हुनेछ । 

शिखर गोष्ठीका लागि कस्तो थिम तय गर्नुभएको छ ?

‘संस्थागत सुशासन र सुरक्षाको प्रत्याभूति’ भन्ने थिममा रहेर यसपटकको गोष्ठी गर्दैछौं । सदस्यले संस्थामा जम्मा गरेको बचतको सुरक्षाको प्रत्याभूति दिन सक्ने क्षमता लेखा समितिले राख्नुपर्छ । अब प्रत्येक संस्थामा प्रभावकारी लेखा समिति चाहिन्छ, तब मात्र सदस्यको बचतको सुरक्षा सम्भव छ । गोष्ठीले लेखा समितिका संयोजक र सदस्यहरुमा ज्ञान, सीप र धारणा विकास गर्नेछ र समितिको भूमिका यो रहेछ र त्यो भूमिका निर्वाह गर्दै गर्दा जवाफदेहिता के हुन्छ भन्ने समेत स्पष्ट पार्छ । विश्वमा के कस्ता अभ्यास भइरहेका छन् र हुनुपर्ने के रहेछ भन्ने कुरा उक्त समितिमा बसेर काम गर्ने व्यक्तिहरुले थाहा पाउनुहुनेछ ।

सहकारी संस्थामा लेखा समिति नै आन्तरिक नियन्त्रण प्रणाली हो भन्ने भनाई छ । सहकारी स्वनमियनकारी संगठन भएकाले बाहिरबाट प्रभावकारी नियमन आवश्यक पर्दैन भन्ने बुझाई छ । सहकारीलाई स्वनियमनकारी संगठनको रुपमा स्थापित गर्नको लागि लेखा समिति जिम्मेवार निकाय बन्नुपर्छ । यसका लागि उक्त समितिले आफ्नो कर्तव्य र अधिकार थाहा पाउनुपर्छ र त्यसको कार्यान्वयन गर्दै सदस्यप्रति उत्तरदायी बन्नुपर्छ । नेपालमा सहकारी संस्थाहरु समस्यामा पर्नुको कारण मध्ये एउटा कारण लेखा समितिले प्रभावकारी भूमिका खेल्न नसक्नु हो । धेरै वटा कारणले सहकारीहरु समस्यामा परेका छन् । त्यसमध्ये लेखा समितिको भूमिका प्रभावकारी नहुनु पनि एउटा कारण रहेको छ । त्यसैले लेखा समितिलाई संस्थाप्रति कसरी जिम्मेवार बनाउन सकिन्छ भन्ने विषय नै गोष्ठीको मूल थिम हो । 

गोष्ठीको तयारी कहाँ पुग्यो ? 

केहि दिनभित्र सहभागि जुटाउने लगायत आवश्यक तयारी पुरा गर्ने हिसाबले हामी काम गरिरहेका छौं । हामीले अपेक्षा गरे अनुसारको सहभागिता पुग्ने विश्वास छ । विषयवस्तु प्रस्तुतकर्ताको वजनले गर्दा पनि अपेक्षा गरे अनुसार सहभागि पुग्ने विश्वास हाम्रो छ । गोष्ठीमा ४०० भन्दा बढी सहकारी संघसंस्थाका लेखा समितिमा रहेका व्यक्तिहरुलाई सहभागि गराउने योजना हाम्रो छ । धेरै सहकारी संस्थाबाट नाम दर्ता भइरहेको छ । र बैशाख २० गतेसम्म नाम दर्ताको सयम दिइएको छ । त्यस अवधिमा लक्ष्यअनुसारको सहभागिता जुट्ने विश्वास लिएका छौं । 

लेखा समितिको भूमिका सहकारी संस्थामा कस्तो पाउन सकिन्छ ? ऐन, कानुनले दिएको जिम्मेवारी उक्त समितिले पूरा गर्न सकेको छ त ? 

लेखा समितिको भूमिकाको गहिराई संस्थाको आकार अनुसार हुन्छ । कुनै संस्थामा सुशासन मात्रै हेरे पुग्छ भने कुनै संस्थामा वित्तीय मापदण्ड पालनाको अवस्था पनि हेर्नुपर्ने हुन्छ । संस्थामा सुशासन कायम गर्ने र वित्तीय मापदण्ड पुरा गरेको छ कि छैन, कस्ता खालको जोखिम संस्थामा विद्यमान छन् भन्ने कुराको जानकारी र क्षमता राख्न सक्ने व्यक्ति लेखा समितिमा हुनुपर्छ । अहिलेको अवस्थामा संस्थाहरुमा उक्त समितिको भूमिका अपुग छ । आन्तरिक सुपरिवेक्षणका लागि समितिको भूमिका पुग्दैन । त्यस्तो किसिमको गहिराईमा गएर हेर्ने सूचकहरु बनेको पनि छैन । बचत तथा ऋण सहकारीमा नेफ्स्कुनले प्रवद्र्धन गरेका कार्यक्रम, राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय ब्राण्डमा सहभागी भएका संस्थाहरुको हकमा भने गहिराइमा गएर वित्तीय मापदण्डका सयौं ‘एरिया डिफाइन’ गरिएको छ । तर यो टुल्सभन्दा बाहिर रहेका संस्थाहरुले ऐनमा भएको व्यवस्थाअनुसार गर्छन् । ऐनमा पाँचछवटा काम उल्लेख छ, यो अपुग छ । सहकारीमा लेखा समितिकोे जिम्मेवारी कति छ र कत्तिको जिम्मेवार बन्नुपर्छ भनेर सिकाउन बाँकी छ । 

सहकारीमा अध्यक्ष वा व्यवस्थापन प्रमुख नै फ्रन्टलाइनमा देखिने र उनीहरुको भूमिका नै बढि हुने गरेको पाइन्छ । त्यो भन्दा बढी प्रभावकारी लेखा समिति हुनुपर्ने होइन र ? 

कार्यगत रुपमा कार्यकारीको भूमिकामा सञ्चालक समिति हुन्छ । संस्थाको कार्ययोजना तथा रणनीतिक योजना बनाउने तथा साधारणसभाबाट पारित भएका कार्यक्रमहरु कार्यान्वयन गराउने जिम्मेवारी सञ्चालक समितिको रहन्छ । साधारणसभाले तोकेका कार्यक्रम कार्यान्वयन गरी संस्थाको वृद्धिविकास गर्ने जिम्मेवारी सञ्चालक समितिलाई दिएको हुन्छ । म्याण्डेट अनुसारको काम सञ्चालक समितिले गरेको छ कि छैन र त्यो विधिसम्मत छ कि छैन भनेर लेखा समितिले हेर्नुपर्छ । सहकारीमा लेखा समिति अधिकारसम्पन्न निकाय हो । अधिकार सम्पन्न निकायले समयमा नै संस्थामा नीति विपरित गएर गरिएका निर्णय र गतिविधिका बारेमा बेलैमा सचेत गरायो भने सुधार गरेर जान सकिन्छ । तसर्थ संस्थामा ऐननियम र कार्यविधि विपरित सञ्चालक समितिले काम गर्छ भने लेखा समितिले त्यसलाई औंल्याएर सुधारका लागि निर्देशन दिनुपर्छ । 

सदस्यको बचतको सुरक्षाको प्रत्याभूति दिने जिम्मेवारी लेखा समितिको हो भनिन्छ, तर धेरै संस्था वित्तीय रुपमा संकटमा पर्दै गर्दा लेखा समितिको भूमिका कमजोर रहेको मान्न सकिन्छ ? 

सहकारी ऐन र नियमावलीले लेखा समितिको कामकर्तव्यका बारेमा प्रष्ट व्यवस्था गरेको छ । कतिपय संस्थामा लेखा समितिले आफ्नो भूमिका नखोजेको पनि हुनसक्छ भने कतिपय समितिमा बस्ने व्यक्तिलाई नै आफ्नो भूमिका र जवाफदेहिताको बारेमा थाहा नहुन पनि सक्छ । पैसा फिर्ता दिन नसक्ने, प्रतिफल नआउने क्षेत्रमा लगानी गर्ने, लगानी गरेको ऋण समयमा नउठ्ने जस्ता समस्या आउनुमा लेखा समितिले आन्तरिक सुशासन कायम गर्न प्रभावकारी भूमिका नखेलेको कारणले नै हो । 

सञ्चालक समिति र व्यवस्थापनले जे निर्णय गर्छन् त्यसमा हस्ताक्षर गर्ने भन्दापनि लेखा समितिले प्रतिपक्षको भूमिका खेल्नुपर्ने होइन ?

सञ्चालक समिति र व्यवस्थापनले गरेको कमीकमजोरीलाई लेखा समितिले औंल्याउन सक्नुपर्छ । यी यी निर्णय ठिक छन् र यसमा कमजोरी भएको छ, सुधार गरेर लैजानुपर्छ भनेर सल्लाह दिने काम समितिले गर्नुपर्छ । सहकारी ऐनले सञ्चालक समितिलाई भन्दा लेखा समितिका लागि धेरै कुरा बोलेको छ । लेखा समितिमा बस्न संस्थामा सदस्य बनेको ३ वर्ष पुगेको हुनुपर्ने भनेको छ । ताकि लेखा समितिमा बस्ने व्यक्तिले संस्थाको हरेक अवस्थाका बारेमा जानकार होस् । ऐनले लेखा समितिका लागि केहि योग्यता तोकिदिएको छ तर त्यो पर्याप्त छैन । नेपालमा जे जे प्रकृतिका सहकारी भएपनि अधिकांश सहकारीले वित्तीय कारोबार नै गर्छन् । वित्तीय कारोबार गर्ने संस्था जुनसुकै बेला जोखिममा हुन्छ । संस्थाको वित्तीय कारोबार जोखिममा छ कि छैन, हरियो, पहेँलो, रातो कुन अवस्थामा छ भनेर छुट्टयाउने ज्ञान लेखा समितिमा हुनुपर्छ । 

नेफ्स्कुनले गर्ने हरेक कार्यक्रम पाँचतारे होटलमा गर्ने गरेको र सहभागिहरुबाट महँगो शुल्क लिने गरेको आरोप छ नि ? 

हामीले अहिले ८ वर्षपछि लेखा समितिको राष्ट्रिय गोष्ठी गर्दैछौं । विशेष कारणले गर्दा यसप्रकारको गोष्ठी लामो समयको ग्यापपछि हुँदैछ । तर हरेक ४ वर्षमा राष्ट्रिय गोष्ठी गरेर एउटा सन्देश दिनुपर्छ । राष्ट्रिय शिखर गोष्ठी भएकाले यसले राष्ट्रिय मुद्दाहरु उठान गर्नुपर्छ ।

अरु देशमा के कस्ता अभ्यास भएका छन् भनेर हामीले अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासको आन्तरिकीकरण गर्छौं । गोष्ठीमा सरोकारवाला निकाय, अभियान, अन्य क्षेत्रका स्टेकहोल्डर र राम्रोसँग संस्था सञ्चालन गरेका लेखा समितिका पदाधिकारीको सहभागिता रहन्छ । त्यसका साथै लेखा समितिमा बसरेर सिक्दै गरेका र अनुगमन र नियमनको एउटा ढाँचा मात्र थाहा पाएका व्यक्तिहरु पनि सहभागि हुन्छन् । सरकारलाई नीति बनाउन सजिलो होस्, अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासको जानकारी मिलोस् भन्ने हो । वित्तीय क्षेत्रको व्यवस्थापन गरेर बसेको राष्ट्र बैंक, लेखा परिक्षण हेर्ने आइक्यान, सरकार र अभियानका लागि एउटा साझा मञ्च बनाउन खोजिएको हो ।

नीतिगत परिमार्जन, नीतिगत अध्यावधिक र नीतिगत रुपमा मार्गप्रशस्त गर्न तथा विद्यमान समितिले कुन तरिकाले काम गर्नुपर्ने रहेछ भनेर साझा बुझाई बनाउन राष्ट्रिय स्तरमा गोष्ठी आयोजना गरेका हौं । हामीले हरेक वर्ष कुनै न कुनै कार्यक्रम गर्दै आएको हुनाले सुलभ मुल्यमा नै कार्यक्रम तय गरेका छौं । दुई दिनको लागि १५ हजार ५ सय महँगो होइन । त्यहाँको भेन्यु तथा ब्रेकफास्ट, लञ्च, श्रोतव्यक्ति लगायतलाई हेर्दा त्यति महँगो भन्न मिल्दैन । 

तर सहभागी संस्थाले यसलाई कसरी ग्रहण गर्छन्, यो महत्वपूर्ण हुन्छ । सहकारी संस्थामा लेखा समितिमा रहेर काम गर्ने व्यक्तिहरुको लागि उपलब्धीमूलक कार्यक्रम रहेको छ । विश्वमा बचत तथा ऋण सहकारी संस्था सञ्चालनको सिद्धान्त प्रतिपादन गर्ने देशको व्यक्ति नै रिसोर्स पर्सनको रुपमा आउँदैहुनुहुन्छ । उहाँ त्यहाबाट केही  लिएर आउनुहुन्छ र यहाँबाट केही लिएर जानुहुन्छ । 

राष्ट्रिय गोष्ठीमा सहभागी किन हुने ? 

नेफस्कूनले सञ्चालक समिति र व्यवस्थापन प्रमुखहरुको क्षमता विकासको लागि छुट्टै कार्यक्रम गर्दै आएको छ । म्यानेजर, लेखा र ऋण व्यवस्थापनको तालिम नियमित हुँदै आएको छ । यो गोष्ठीबाट लेखा समितिको क्षमता विकास, बुझाई, जिम्मेवारी र जवाफदेहिता जस्ता कुराको ज्ञान र सीप विकास हुन्छ । सहभागीहरुमा हामीले हेरेनौं भने संस्था बिग्रने रहेछ है भन्ने जिम्मेवारीको बोध यो गोष्ठीले गराउँछ । हामीले बचतको सुरक्षाको प्रत्याभूति लिइदिएनौं भने सदस्यहरु अलमलमा पर्ने रहेछन् । त्यसैले संस्थाको हरेक गतिविधिलाई हामीले सदस्यहरुको माझमा सुसूचित पारिदिनु पर्ने रहेछ भन्ने धारणाको विकास गोष्ठीले गर्छ । प्रस्तोताहरुबाट जानकारी लिने र क्षेत्रगत रुपमा सम्बोधन हुनेछ । संस्थमा कुन कुन परिक्षणको क्षेत्र रहेछन् र सदस्यलाई कसरी सुरक्षाको प्रत्याभूति दिन सकिन्छ भन्ने कुराको जानकारी गोष्ठीबाट मिल्नेछ । गोष्ठीले लेखा समितिमा रहेका व्यक्तिहरुमा सक्रियता र चासो बढाउन सहयोग पुग्छ ।