नेपालको विकासमा चीन बाट सिक्नैपर्ने पाठ

​काठमाडौँ — पछिल्ला चार दशकमा विश्व अर्थतन्त्रको दोस्रो ठूलो शक्ति बन्न सफल उत्तरी छिमेकी चीनको विकास यात्रा विश्वकै लागि अध्ययनको विषय बनेको छ। सन् १९७८ मा देङ सियाओपिङले सुरु गरेको ‘सुधार र खुलापन’ (Reform and Opening-up) नीतिपछि चीनले करिब ८० करोड नागरिकलाई चरम गरिबीको रेखाबाट बाहिर निकालेर आधुनिक प्रविधि, उत्पादन र पूर्वाधारको विश्वव्यापी केन्द्र बनाएको छ। भू-राजनीतिक तथा भौगोलिक रूपमा नजिक रहेको नेपालले चीनको राजनीतिक प्रणाली हुबहु अनुशरण गर्न नसके पनि उसको आर्थिक र प्रशासनिक कार्यशैलीबाट आफ्ना लागि थुप्रै व्यावहारिक पाठहरू सिक्न सक्छ।
​विश्लेषकहरूका अनुसार नेपालले चिनियाँ विकास अनुभवबाट मुख्यतः निम्न क्षेत्रमा पाठ सिक्न आवश्यक छ:
​१. नीतिगत निरन्तरता र दीर्घकालीन योजना
​नेपालमा सरकार परिवर्तनसँगै विकास नीति, बजेट र राष्ट्रिय प्राथमिकताप्राप्त आयोजनाहरू प्रभावित हुने पुरानो रोग छ। यसको विपरीत, चीनको सफलताको मुख्य जग आवधिक तथा दीर्घकालीन योजनाको निरन्तरता हो।
​आवधिक योजनाको अक्षरशः कार्यान्वयन: चीनले आफ्नो पञ्चवर्षीय योजनामार्फत ५ वर्ष, १५ वर्ष र २५ वर्षपछिका लक्ष्य निर्धारण गर्छ र सरकार वा नेतृत्व परिवर्तन भए पनि ती लक्ष्यहरू परिवर्तन हुँदैनन्।
​नेपालका लागि पाठ: राष्ट्रिय गौरवका आयोजना, जलविद्युत्, सडक सञ्जाल र औद्योगिक नीतिमा दलगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर कम्तीमा २० वर्षे साझा राष्ट्रिय दृष्टिकोण (National Consensus) तय गर्नु।
​२. तीव्र पूर्वाधार विस्तार र गुणस्तरमा सम्झौताहीन नीति
​चीनले छोटो समयमै विश्वकै सबैभन्दा ठूलो उच्च गतिको रेल नेटवर्क (High-Speed Rail), आधुनिक एक्सप्रेस-वे र विशाल बन्दरगाहहरू निर्माण गरेर अर्थतन्त्रलाई गति दियो।
​समयसीमा र जवाफदेहिता: चिनियाँ मोडलमा कुनै पनि पूर्वाधार आयोजना समयमै सम्पन्न हुनु अनिवार्य मानिन्छ; ढिलासुस्ती र गुणस्तरहीन काममा संलग्न ठेकेदार तथा अधिकारीमाथि कडा कारबाही हुन्छ।
​नेपालका लागि पाठ: नेपालमा वर्षौँसम्म लम्बिने ठेक्का प्रणाली, मुआब्जा विवाद र बजेट अभावको समस्या समाधान गर्न ‘प्रोजेक्ट डेलिभरी’ मोडल लागू गरी समयसीमामै काम सक्ने प्रणाली विकास गर्नु।
​३. लक्षित गरिबी निवारण (Targeted Poverty Alleviation)
​चीनले सन् २०२० सम्ममा देशबाट चरम गरिबी पूर्ण रूपमा उन्मूलन गरेको घोषणा गरेको थियो। यो सफलता केवल सामान्य अनुदान बाँडेर नभई सूक्ष्म अध्ययनका आधारमा सम्भव भएको थियो।
​स्थानीय आवश्यकतामा आधारित समाधान: कुन गाउँ वा परिवारलाई कुन सीप, सडक, बजार वा कृषि प्रविधि चाहिन्छ—त्यसको पहिचान गरी राज्यले लगानी गर्‍यो। स्थानीय उत्पादनलाई राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँग जोडियो।
​नेपालका लागि पाठ: नेपालका दुर्गम कर्णाली तथा सुदूरपश्चिम क्षेत्रमा परम्परागत भत्ता बाँड्ने शैलीभन्दा स्थानीय स्रोत (जडीबुटी, कृषि, पर्यटन) लाई बजारसँग जोडेर नागरिकलाई आत्मनिर्भर बनाउने नीति लिनु।
​४. उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र, प्रविधि र घरेलु उद्योग प्रवर्द्धन
​चीन उपभोगमुखी अर्थतन्त्रबाट उत्पादनमुखी अर्थतन्त्रमा रूपान्तरण भएर ‘विश्वको कारखाना’ (Factory of the World) बन्यो। हाल चीन आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI), हरित ऊर्जा (इलेक्ट्रिक भेहिकल, सोलार प्यानल) र उच्च प्रविधिमा विश्वको नेतृत्व गर्दैछ।
​स्थानीय उत्पादनलाई प्राथमिकता: चीनले सुरुमा साना तथा घरेलु उद्योगहरूलाई सहुलियतपूर्ण ऋण, कर छुट र सस्तो बिजुली दिएर प्रतिस्पर्धी बनायो।
​नेपालका लागि पाठ: रेमिट्यान्स र आयातमा निर्भर राजस्व प्रणालीको साटो स्वदेशी जलविद्युत्, कृषि प्रशोधन र सूचना प्रविधि (IT) सेवा निर्यातलाई प्रोत्साहन गरी व्यापार घाटा न्यूनीकरण गर्नु।
​५. प्रशासनिक चुस्तता र भ्रष्टाचार नियन्त्रण
​चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङले सत्ता सम्हालेयता सुरु गरिएको भ्रष्टाचारविरोधी अभियान (‘बाघ र झिँगा दुवैलाई नछाड्ने’ नीति) ले राज्यसंयन्त्रभित्र अनुशासन कायम गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।
​कडा कानुनी शासन: पद र शक्तिको दुरुपयोग गर्ने उच्च तहका नेतादेखि स्थानीय तहका कर्मचारीसम्मलाई कडा दण्ड दिइन्छ।
​नेपालका लागि पाठ: नेपालमा नीतिगत तथा प्रशासनिक भ्रष्टाचार नियन्त्रणका लागि अख्तियारजस्ता संवैधानिक निकायलाई राजनीतिक हस्तक्षेपमुक्त बनाई दण्डहीनताको अन्त्य गर्नु।
​चीनको विकास मोडलबाट नेपालले सिक्नुपर्ने सबैभन्दा ठूलो पाठ भनेको— "राजनीतिक स्थिरता, कडा प्रशासनिक अनुशासन, स्पष्ट दीर्घकालीन दृष्टिकोण र स्थानीय आवश्यकतामा आधारित आर्थिक नीति नै समृद्धिका आधार हुन् ।

साभार - लाेकपाटी.कम