कार्ल मार्क्सले आफ्नो जीवनकालमा अर्थशास्त्र, दर्शनशास्त्र, इतिहास, राजनीतिशास्त्र र समाज विज्ञानका क्षेत्रमा तयार पार्नुभएका सम्पूर्ण प्रमुख पुस्तक, शोधग्रन्थ, महत्त्वपूर्ण पाण्डुलिपि, घोषणापत्र, राजनीतिक प्रतिवेदन र फुटकर रचनाहरूको एकमुष्ट एकीकृत व्याख्यात्मक सूची यस प्रकार छ।

१. प्रमुख पुस्तक तथा ग्रन्थहरू

कम्युनिस्ट घोषणापत्र

यो ग्रन्थ कार्ल मार्क्सले फ्रेडरिक एंगेल्ससँगको सहकार्यमा १८४८ मा प्रकाशन गर्नुभएको थियो। यो पुस्तक वैज्ञानिक समाजवादको पहिलो र आधारभूत दस्तावेज मानिन्छ। यसमा मानव समाजको सम्पूर्ण इतिहास वर्गीय संघर्षको इतिहास रहेको तथ्यलाई स्पष्ट गरिएको छ। यसले पुँजीपति वर्ग र श्रमजीवी वर्गबीचको अन्तरविरोध, पुँजीवादी व्यवस्थाको आन्तरिक संकट र उत्पीडित जनताको मुक्तिका लागि संगठित क्रान्तिको अनिवार्यताको विश्लेषण गरेको छ।

लुई बोनापार्टको १८ औं ब्रुमेर

यो पुस्तक १८५२ मा प्रकाशित ऐतिहासिक तथा राजनीतिक विश्लेषण ग्रन्थ हो। यसमा फ्रान्समा लुई बोनापार्टले गरेको कुटिल राजनीतिक कु र सत्ता कब्जाको घटनालाई आधार बनाएर ऐतिहासिक भौतिकवादको दृष्टिकोणबाट राज्यसत्ता, राजनीति र वर्गीय सम्बन्धहरूको गहिरो व्याख्या गरिएको छ। इतिहास دوहोरिँदा पहिलो पटक नाटक र दोस्रो पटक प्रहसन जस्तो हुन्छ भन्ने प्रसिद्ध दार्शनिक निष्कर्ष यही ग्रन्थमा उल्लेख गरिएको छ।

राजनीतिक अर्थशास्त्रको आलोचनामा एक ग्रन्थ

यो पुस्तक १८५९ मा प्रकाशित भएको थियो जुन मार्क्सको पछि आउने महान् ग्रन्थको सैद्धान्तिक पूर्वतयारीका रूपमा आएको थियो। यसमा वस्तु, मुद्रा र पुँजीको उत्पत्तिको वैज्ञानिक विश्लेषण गरिएको छ। यसको प्रस्तावना वा भूमिकामा मार्क्सले ऐतिहासिक भौतिकवादको सार संक्षेप प्रस्तुत गर्नुभएको छ, जस अनुसार समाजको आर्थिक आधारले नै त्यसको कानुनी, राजनीतिक र वैचारिक उपरीसंरचनाको निर्धारण गर्छ।

पुँजी पहिलो खण्ड

यो ग्रन्थ मार्क्सको जीवनकालको सबैभन्दा ठूलो र महत्त्वपूर्ण वैज्ञानिक कृति हो जुन १८६७ मा प्रकाशित भएको थियो। यो मार्क्सकै जीवनकालमा प्रकाशित एकमात्र खण्ड हो। यसमा पुँजीवादी उत्पादन प्रणालीको सम्पूर्ण वैज्ञानिक चिरफार गरिएको छ। वस्तु, मूल्यको श्रम सिद्धान्त, मुद्राको सर्कुलेशन, निरपेक्ष र आपेक्षिक अतिरिक्त मूल्य तथा श्रमको शोषण कसरी हुन्छ भन्ने विषयको गहिरो विश्लेषण गरिएको छ। श्रमिकले उत्पादन गरेको मूल्यको ठूलो हिस्सा पुँजीपतिले अतिरिक्त मूल्यका रूपमा कसरी लुट्छ भन्ने कुरा यसको मुख्य केन्द्रबिन्दु हो।

पुँजी दोस्रो खण्ड

यो ग्रन्थ पुँजीवादी उत्पादन प्रक्रियाको परिसंचरण वा बजार प्रवाहसँग सम्बन्धित छ। मार्क्सले यसको विस्तृत पाण्डुलिपि र मस्यौदा आफ्नो जीवनकालमै १८६५ देखि १८७८ को बीचमा तयार पार्नुभएको थियो। उहाँको निधनपश्चात फ्रेडरिक एंगेल्सले मार्क्सका ती कठिन पाण्डुलिपिहरूलाई व्यवस्थित, संपादित र परिमार्जन गरेर १८८५ मा यसलाई ग्रन्थका रूपमा प्रकाशन गर्नुभएको हो। यसमा पुँजीको संचयन, परिभ्रमण, मुद्राको चाल र बजारमा वस्तुहरूको विनिमय प्रक्रिया कसरी सम्पन्न हुन्छ भन्ने विषयको गहन वैज्ञानिक विश्लेषण गरिएको छ।

पुँजी तेस्रो खण्ड

यो पुँजी ग्रन्थको सबैभन्दा विस्तृत र समग्र पुँजीवादी उत्पादन प्रक्रियाको समग्रतालाई उजागर गर्ने ग्रन्थ हो। यसको सम्पूर्ण सैद्धान्तिक पाण्डुलिपि र कच्चा नोटहरू मार्क्सले १८६० को दशकमा नै तयार पार्नुभएको थियो। मार्क्सको निधनपश्चात एंगेल्सले अथक परिश्रम गरी ती पाण्डुलिपिहरूलाई तयार पारेर १८९४ मा यसलाई सार्वजनिक गर्नुभएको थियो। यसमा पुँजीवादी उत्पादनको समग्र प्रक्रिया, औसत मुनाफाको दर, उत्पादनका विभिन्न क्षेत्रबीचको नाफाको बाँडफाँड, जग्गाको भाडा र भूमि स्वामित्वको अर्थशास्त्र तथा पुँजीवादी संकटका आन्तरिक नियमहरूको विराट विश्लेषण प्रस्तुत गरिएको छ।

फ्रान्समा गृहयुद्ध

यो पुस्तक १८७१ मा प्रकाशित भएको थियो जसमा पेरिस कम्युनको ऐतिहासिक घटनाक्रम र त्यसको अनुभवहरूको विस्तृत समीक्षा गरिएको छ। यसमा श्रमजीवी वर्गले बुर्जुवा राज्यसत्तालाई ध्वस्त पारेर कसरी पहिलो पटक आफ्नै किसिमको क्रान्तिकारी र लोकतान्त्रिक मजदुर सरकारको अभ्यास गर्यो भन्ने विषयलाई वैज्ञानिक ढंगले मूल्यांकन गरिएको छ।

पवित्र परिवार

यो पुस्तक १८४५ मा फ्रेडरिक एंगेल्सको सहकार्यमा प्रकाशित भएको थियो। यसमा त्यस समयका युवा हेगेलवादीहरू र बावर बन्धुहरूको आदर्शवादी दर्शनको तीव्र आलोचना गरिएको छ। यस ग्रन्थमा भौतिकवादी दृष्टिकोणबाट इतिहास र समाजको व्याख्या गर्ने दिशामा मार्क्सको वैचारिक विकासको प्रारम्भिक चरण प्रष्ट रूपमा झल्कन्छ।

जर्मन विचारधारा

यो बृहत् ग्रन्थ १८४६ मा तयार गरिएको थियो तर मार्क्सको जीवनकालमा यो प्रकाशित हुन सकेको थिएन। यो उहाँको मृत्युपश्चात मात्र पूर्ण रूपमा बाहिर आयो। यद्यपि यसको लेखन कार्य मार्क्सकै जीवनकालमा भएको हो। यसमा ऐतिहासिक भौतिकवादको आधारभूत सिद्धान्तलाई विस्तृत रूपमा स्पष्ट गरिएको छ र हेगेलवादी तथा जर्मन दार्शनिकहरूको आदर्शवादको खण्डन गरिएको छ।

दर्शनको दरिद्रता

यो पुस्तक १८४७ मा प्रकाशित भएको थियो। यसमा पिएर जोसेफ प्रुधोनको नामी पुस्तक गरिबीको दर्शनको कडा आलोचना गरिएको छ। यस ग्रन्थमा मार्क्सले प्रुधोनको सानोबुर्जुवा आर्थिक दृष्टिकोण र सुधारवादी चिन्तनलाई खण्डन गर्दै द्वन्द्ववादी भौतिकवादका आधारमा पुँजीवादी उत्पादन सम्बन्ध र अर्थशास्त्रको वैज्ञानिक व्याख्या गर्नुभएको छ।

राजनीतिक अर्थशास्त्रको आलोचनाका आधारभूत ग्रन्थ

यो ग्रन्थ १८५७ देखि १८५८ को बीचमा तयार पारिएको मार्क्सको अत्यन्तै बृहत् र महत्त्वपूर्ण पाण्डुलिपि हो जुन पछि जर्मन भाषामा ग्रुन्ड्रिसे नामले प्रकाशित भयो। यो पुस्तक मार्क्सको जीवनकालमा पूर्ण रूपमा छापिएको थिएन तर उहाँको मृत्युपश्चात प्रकाशित भयो। यसमा पुँजीको उत्पादन, सर्कुलेशन र वितरणको विस्तृत तथा दार्शनिक विश्लेषण गरिएको छ, जसलाई पछि पुँजी ग्रन्थको सैद्धान्तिक आधारशिला मानिन्छ।

फ्रान्समा वर्गसंघर्ष

यो पुस्तक १८५० मा प्रकाशित भएको थियो। यसमा १८४८ देखि १८४९ सम्मका फ्रान्सेली राजनीतिक घटनाक्रम र वर्गसंघर्षहरूको गहिरो विश्लेषण गरिएको छ। पुँजीवादी संसदीय व्यवस्थाको सीमा, बुर्जुवा वर्गको स्वार्थ र श्रमजीवी वर्गको राजनीतिक परिपक्वताको कमीले गर्दा क्रान्तिहरू किन असफल भए भन्ने कुरालाई यसमा ऐतिहासिक भौतिकवादका आधारमा प्रष्ट पारिएको छ।

मूल्यका सिद्धान्तहरूको इतिहास

यो ग्रन्थ मार्क्सले १८६२ देखि १८६३ को बीचमा तयार पार्नुभएको थियो जुन पुँजी ग्रन्थको चौथो खण्डका रूपमा चिनिन्छ। यसमा एडम स्मिथ र डेभिड रिकार्डो लगायतका अर्थशास्त्रीहरूले प्रतिपादन गरेका मूल्यका सिद्धान्तहरूको गहिरो आलोचनात्मक अध्ययन गरिएको छ। अतिरिक्त मूल्यको अवधारणा कसरी ऐतिहासिक रूपमा विकसित भयो भन्ने विषयमा यसमा विस्तृत विश्लेषण पाइन्छ।

२. शोधग्रन्थ तथा प्राज्ञिक मस्यौदाहरू

एपिक्युरसको प्राकृतिक दर्शनको भिन्नतासम्बन्धी शोधग्रन्थ

यो मार्क्सको डक्टरेट उपाधिका लागि तयार पारिएको प्राज्ञिक शोधग्रन्थ हो जुन १८४१ मा पूरा भएको थियो। यसमा उहाँले प्राचीन ग्रिक दार्शनिक डेमोक्रिटस र एपिक्युरसको प्राकृतिक दर्शनको तुलनात्मक अध्ययन गर्नुभएको छ। यस शोधग्रन्थमा धर्मको आलोचना र मानव स्वतन्त्रताको पक्षमा दार्शनिक आधार तयार पारिएको छ जुन उहाँको बौद्धिक जीवनको पहिलो महत्त्वपूर्ण प्राज्ञिक दस्तावेज हो।

इकोनोमिक एण्ड फिलोसोफिकल म्यानुस्क्रिप्ट्स

यो ग्रन्थ १८४४ मा पेरिसमा बस्दा मार्क्सले लेख्नुभएको थियो जुन उहाँको जीवनकालमा प्रकाशित भएन र १९३२ मा मात्र प्रकाशमा आयो। यसमा मानिसको परायापनको सिद्धान्त, श्रमको स्वरूप, पुँजीवादी व्यवस्थामा मानिस कसरी आफ्नै उत्पादन र प्रकृतिबाट विछोडिन्छ भन्ने विषयको दार्शनिक विश्लेषण गरिएको छ। यसले मार्क्सको प्रारम्भिक मानवतावादी र दार्शनिक चिन्तनलाई स्पष्ट पार्छ।

हेगेलको कानुनको दर्शनको आलोचना

यो पाण्डुलिपि १८४३ मा तयार पारिएको थियो। यसमा मार्क्सले जर्मन दार्शनिक हेगेलको राज्य र कानुनसम्बन्धी दर्शनको गहिरो आलोचना गर्दै राज्य, नागरिक समाज र राजनीतिक प्रणालीको भौतिकवादी व्याख्या प्रस्तुत गर्नुभएको थियो। यसको प्रसिद्ध प्रस्तावनामा नै धर्मलाई मानिसको अफिम भनिएको छ।

फ्रेदरिक लिस्टको आलोचना

१८४४ देखि १८४५ को बीचमा लेखिएको यो पाण्डुलिपि जर्मन अर्थशास्त्री फ्रेदरिक लिस्टको राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको प्रणालीमाथिको आलोचना हो। यसमा पुँजीवादी अर्थशास्त्र र फ्रि ट्रेड तथा संरक्षणवादका सिद्धान्तहरूमाथि मार्क्सले आफ्ना प्रारम्भिक आर्थिक दृष्टिकोणहरू राख्नुभएको थियो।

हिब्रू प्रश्नको बारेमा

यो लेख १८४४ मा प्रकाशित भएको थियो। यसमा धर्म निरपेक्षता, मानव अधिकार र राजनीतिक स्वतन्त्रताको सीमितताबारे गहिरो दार्शनिक विमर्श गरिएको छ। धार्मिक स्वतन्त्रता र राजनीतिक लोकतन्त्रले मात्र मानिसको वास्तविक मुक्ति नहुने तथ्यलाई यसमा प्रष्ट पारिएको छ।

३. राजनीतिक दस्तावेज, प्रतिवेदन तथा आलोचनात्मक ग्रन्थहरू

वाग्लर माथिको टिप्पणी

यो ग्रन्थ १८७४ देखि १८७५ को बीचमा लेखिएको हो। यसमा प्रख्यात रूसी अराजकतावादी विचारक मिखाइल बाकुनिनको पुस्तक स्टेट एण्ड एनार्की माथि मार्क्सले विस्तृत रूपमा आफ्ना आलोचनात्मक टिपोटहरू प्रस्तुत गर्नुभएको छ। यस रचनामा राज्यको प्रकृति, राजनीतिक सत्ता, श्रमिक वर्गको क्रान्ति र राज्यविहीन समाजको निर्माणसम्बन्धी मार्क्सवादी दृष्टिकोणलाई स्पष्ट गरिएको छ।

गोथा कार्यक्रमको आलोचना

यो अत्यन्त महत्त्वपूर्ण राजनीतिक दस्तावेज १८७५ मा लेखिएको हो। जर्मनीको गोथा सहरमा समाजवादी मजदुर पार्टीको एकता अधिवेशनमा प्रस्तुत गर्न तयार पारिएको कार्यक्रमको मस्यौदामाथि मार्क्सले यो तीखो आलोचनात्मक टिपोट लेख्नुभएको थियो। यसमा पुँजीवादी समाजबाट समाजवादी समाजमा जाने संक्रमणकालीन चरण, राज्यको स्वरूप, श्रमको वितरण र साम्यवादी समाजका दुई चरणहरूको वैज्ञानिक विश्लेषण गरिएको छ।

सेन टिमोटको सर्कुलर

यो दस्तावेज १८७९ मा कार्ल मार्क्स र फ्रेडरिक एंगेल्सले संयुक्त रूपमा तयार पार्नुभएको थियो। यसमा जर्मन सोशल डेमोक्रेटिक पार्टीभित्र देखिएका सुधारवादी, अवसरवादी र मध्यमवर्गीय झुकावहरूको कडा आलोचना गरिएको थियो। पार्टीभित्र शुद्ध क्रान्तिकारी लाइन कायम राख्नुपर्छ भन्ने विषयमा यसले महत्त्वपूर्ण वैचारिक मार्गदर्शन गरेको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय मजदुर संघको उद्घाटनी भाषण

यो महत्वपूर्ण दस्तावेज १८६४ मा प्रथम इन्टरनेसनलको स्थापनाका अवसरमा मार्क्सद्वारा तयार पारिएको थियो। यसमा अन्तर्राष्ट्रिय मजदुर वर्गको एकता, पुँजीवादी शोषणविरुद्धको संघर्ष र श्रमजीवी वर्गले आफ्ना राजनीतिक अधिकारहरू प्राप्त गर्नुपर्ने आवश्यकतालाई प्रष्ट्याइएको छ।

इन्टरनेसनलको जनरल काउन्सिलको सर्कुलर

यो प्रतिवेदन १८७० मा फ्रान्कोप्रुसियन युद्धको सन्दर्भमा तयार पारिएको थियो। यसमा युरोपको भूराजनीतिक द्वन्द्व र साम्राज्यवादी युद्धहरूले मजदुर वर्गको हितमा पार्ने प्रभावको विश्लेषण गर्दै अन्तर्राष्ट्रियतावादको पक्षमा स्पष्ट दृष्टिकोण राखिएको छ।

जर्मन मजदुर पार्टीको कार्यक्रममाथिको टिप्पणी

यो १८७५ को समयमा विभिन्न समाजवादी नेताहरूसँग गरिएको पत्राचार र तिनका सैद्धान्तिक विमर्शहरूमा आधारित छ जसले गोथा कार्यक्रमको आलोचनालाई थप परिमार्जन गर्न सहयोग पुर्याएको थियो।

मजदुर वर्गको अधिकारसम्बन्धी अपील

१८६० को दशकमा प्रथम इन्टरनेसनलका विभिन्न सत्रहरूमा मजदुरहरूको दैनिक काम गर्ने समय आठ घण्टा कायम गर्नुपर्ने माग र बाल श्रमिकहरूको अधिकारको पक्षमा मार्क्सले तयार पार्नुभएका विभिन्न सांगठनिक अपीलहरू हुन्।

४. अध्ययन नोटबुक, पाण्डुलिपि तथा वैज्ञानिक नोटहरू

प्राचीन समाज र एथनोलोजीसम्बन्धी नोटबुकहरू

मार्क्सले आफ्नो जीवनको अन्तिम वर्षहरूमा विशेष गरी १८७९ देखि १८८१ को अवधिमा मानवशास्त्र, प्राचीन समाज र आदिवासी समुदायहरूको इतिहासमाथि गहिरो अध्ययन गर्नुभएको थियो। अमेरिकी मानवशास्त्री लुइस हेनरी मोर्गनको प्राचीन समाज नामक प्रसिद्ध पुस्तकमाथि मार्क्सले विस्तृत नोटहरू तयार पार्नुभएको थियो। यसमा परिवार, निजी सम्पत्ति र राज्यको उत्पति कसरी भयो भन्ने विषयमा नयाँ ऐतिहासिक तथ्यहरू समेटिएका छन्। पछि फ्रेडरिक एंगेल्सले यही अध्ययन सामग्रीको आधारमा परिवार, निजी सम्पत्ति र राज्यको उत्पति नामक ऐतिहासिक ग्रन्थ तयार पार्नुभएको थियो।

गणितसम्बन्धी पाण्डुलिपिहरू

मार्क्सले आफ्नो जीवनको उत्तरार्धमा विशेष गरी १८७० को दशकमा गणितको अध्ययनमा गहिरो रुचि राख्नुभएको थियो। उहाँले कलनशास्त्र र विभेदक गणितमाथि विभिन्न पाण्डुलिपिहरू तयार पार्नुभएको थियो। पुँजीवादी अर्थशास्त्रका उतारचढाव र मूल्यका नियमहरूलाई गणितीय रूपमा बुझ्न तथा द्वन्द्ववादी दर्शनको गणितीय प्रयोगका लागि उहाँले यी नोटहरू लेख्नुभएको थियो जुन पछि ग्रन्थका रूपमा प्रकाशित भए।

भूवैज्ञानिक र कृषि वैज्ञानिक नोटहरू

मार्क्सले प्राकृतिक विज्ञान, कृषि विज्ञान, रसायनशास्त्र र भूविज्ञानमाथि पनि ठूलो संख्यामा अध्ययन नोटहरू तयार पार्नुभएको थियो। माटोको उर्वरशक्ति कसरी नष्ट हुन्छ, रासायनिक मलको प्रयोगले पुँजीवादी कृषि प्रणालीमा पारेको असर र प्रकृतिसँगको मानिसको चयापचय सम्बन्धबारे उहाँले पुँजी ग्रन्थको तेस्रो खण्डका लागि विस्तृत अध्ययन सामग्रीहरू संकलन गर्नुभएको थियो।

भारत र एसियासम्बन्धी पाण्डुलिपिहरू

मार्क्सले ब्रिटिश उपनिवेशवादले भारत, चीन र समग्र एसियाली समाजहरूमा पारेको आर्थिक तथा सामाजिक प्रभावबारे इतिहासका विभिन्न कालखण्डमा नोटबुकहरू तयार पार्नुभएको थियो। विशेष गरी १८७९ देखि १८८० को बीचमा उहाँले विभिन्न इतिहासकार र भूगर्भविद्हरूका पुस्तकहरू अध्ययन गर्दै निकालेका निष्कर्षहरू ती नोटहरूमा समेटिएका छन्।

हार्टको नोटमाथिको टिप्पणी

यो ग्रन्थ १८७९ देखि १८८० को बीचमा लेखिएको हो। यसमा प्रख्यात बेलायती अर्थशास्त्री रोबर्ट हार्टको भारतीय कृषि र अर्थतन्त्रसम्बन्धी पुस्तकमाथि मार्क्सले गहिरो अध्ययन गर्दै टिप्पणीहरू तयार पार्नुभएको थियो। यसमा उपनिवेशवादले एसियाली समाजहरूको अर्थतन्त्रमा पारेको असरको अध्ययन पाइन्छ।

लन्डन नोटबुकहरू

१८५० को दशकको सुरुवातमा लन्डनको ब्रिटिस म्युजियमको पुस्तकालयमा बसेर मार्क्सले अर्थशास्त्र, इतिहास र प्रविधिमाथि हजारौँ पृष्ठका नोटहरू तयार पार्नुभएको थियो। यी नोटहरूमा डेभिड रिकार्डो, एडम स्मिथ, पिएर बासिल बुवा गिल्बर्ट र अन्य थुप्रै अर्थशास्त्री तथा वैज्ञानिकहरूका ग्रन्थहरूको आलोचनात्मक सारतत्व निकालिएको छ, जुन पछि उहाँका ठूला आर्थिक ग्रन्थहरूका लागि मुख्य आधार बने।

हार्ट्स र प्रुधोनका रचनाहरूमाथिको संकलन र अनुवाद

मार्क्सले आफ्नो अध्ययनका क्रममा विभिन्न फ्रान्सेली, बेलायती र जर्मन अर्थशास्त्रीहरूका ग्रन्थहरू पढ्दै तिनका अंशहरूलाई अनुवाद गर्ने र तिनमा आफ्ना सिधा टिप्पणीहरू लेख्ने काम गर्नुभएको थियो। १८४० को दशकमा पेरिसमा बस्दा उहाँले फ्रान्सेली अर्थशास्त्रीहरूको आलोचनात्मक अनुवाद गर्दै नोटबुकहरू तयार पार्नुभएको थियो जसले उहाँको शुरुआती आर्थिक चेतनालाई विकास गर्न ठूलो मद्दत गरेको थियो।

५. पत्राचार, अपील तथा फुटकर रचनाहरू

फ्युयरबाचमाथिका थिसेस

यो अत्यन्त छोटो तर दार्शनिक रूपमा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण टिपोट १८४५ मा लेखिएको थियो। यो मार्क्सको जीवनकालमा छुट्टै पुस्तकको रूपमा छापिएको थिएन, तर फ्रेडरिक एंगेल्सले १८८८ मा आफ्नो पुस्तकको परिशिष्टको रूपमा यसलाई प्रकाशन गर्नुभएको थियो। यसमा दार्शनिकहरूले अहिलेसम्म केवल संसारको विभिन्न तरिकाले व्याख्या मात्र गरेका छन्, मुख्य कुरा त यसलाई बदल्नु हो भन्ने ऐतिहासिक निष्कर्ष प्रस्तुत गरिएको छ।

ज्याला, श्रम र पुँजी

यो १८४९ मा ब्रसेल्समा दिइएको भाषणहरूमा आधारित एक महत्वपूर्ण पुस्तिका हो। यसमा ज्याला, श्रम र पुँजीको आपसी सम्बन्धलाई सरल तर वैज्ञानिक ढङ्गले विश्लेषण गरिएको छ। श्रमिकले पाउने ज्याला र उसले उत्पादन गर्ने मूल्यबीचको अन्तर कसरी पुँजीपतिको नाफा बन्छ भन्ने कुरालाई यसमा सुरुवाती चरणमा प्रष्ट पारिएको छ।

रूसका बारेमा पत्रहरू र भेरा जसुलिचलाई लेखिएको पत्र

मार्क्सले आफ्नो जीवनको उत्तरार्धमा रूसी भाषा सिकेर त्यहाँको ग्रामीण समुदाय र भूमि सुधारका आन्दोलनहरूको गहिरो अध्ययन गर्नुभएको थियो। १८८१ मा रूसी क्रान्तिकारी नेता भेरा जसुलिचलाई लेखिएको पत्रमा मार्क्सले रूसमा पुँजीवादी चरण पार नगरी नै समाजवादमा जाने सम्भावनाबारे महत्वपूर्ण वैचारिक निष्कर्ष प्रस्तुत गर्नुभएको थियो।

पिएर जोसेफ प्रुधोलाई लेखिएको पत्र

१८४६ मा फ्रान्सेली समाजवादी विचारक प्रुधोलाई मार्क्सले अङ्ग्रेजी तथा फ्रेन्च भाषामा लेख्नुभएको एक लामो दार्शनिक पत्र हो। यसमा प्रुधोको आर्थिक दर्शनमा रहेको द्वन्द्ववादको कमी र आदर्शवादी प्रवृत्तिको कडा आलोचना गर्दै ऐतिहासिक भौतिकवादका आधारभूत मान्यताहरूलाई स्पष्ट गरिएको छ।

स्पेनिस क्रान्ति र क्रान्तिकारी आन्दोलनका लेखहरू

मार्क्सले १८५४ मा न्युयोर्क डेली ट्रिब्युनमा स्पेनमा भएको क्रान्ति र त्यहाँको राजनीतिक अवस्थाबारे सिलसिलेवार रूपमा लेखहरूको श्रृङ्खला प्रकाशित गर्नुभएको थियो। स्पेनिस समाजको बनोट, सेनाको राजनीतिक भूमिका र त्यहाँको वर्गीय संघर्षको यो गहिरो विश्लेषण थियो।

ट्रेड युनियन र सहकारी आन्दोलनका प्रतिवेदनहरू

प्रथम इन्टरनेसनलको जनरल काउन्सिलमा छलफलका लागि मार्क्सले सहकारी उत्पादन, श्रमको समय सीमा, बाल श्रम र ट्रेड युनियनको भूमिकाबारे विभिन्न सैद्धान्तिक प्रस्तावहरू तयार पार्नुभएको थियो। यी कागजातहरूले मजदुरहरूलाई केवल आर्थिक मागका लागि मात्र नभई राजनीतिक सत्ता कब्जाका लागि पनि कसरी संगठित गर्ने भन्ने स्पष्ट दिशा निर्देशन दिन्थे।

युवाकालीन साहित्यिक रचनाहरू र कविताहरू

मार्क्सले आफ्नो विद्यार्थी जीवनमा अर्थात् १८३६ देखि १८३७ को बीचमा कविता, नाटकका मस्यौदाहरू र उपन्यासका अंशहरू पनि लेख्नुभएको थियो। ओलेन र बाल्थजार जस्ता काव्यात्मक तथा नाटकिय रचनाहरूसँगै उहाँले आफ्नी भावी पत्नी जेनी भान वेस्टफलेनलाई समर्पित गरेर थुप्रै प्रेम कविताहरू पनि लेख्नुभएको थियो, यद्यपि उहाँले पछिल्लो जीवनमा यस प्रकारको साहित्यिक लेखनलाई छोडेर पूर्ण रूपमा वैज्ञानिक समाजशास्त्र र अर्थशास्त्रमा आफ्नो ध्यान केन्द्रित गर्नुभएको थियो।

राइनिसे साइटुङका सम्पादकीयहरू तथा लेखहरू

मार्क्सले १८४२ देखि १८४३ सम्म राइनिसे साइटुङ पत्रिकामा सम्पादक तथा लेखकको रूपमा काम गर्दा प्रेस स्वतन्त्रता, सेन्सरसिप, मोशेल क्षेत्रका किसानहरूको दयनीय अवस्था र काठ चोरीसम्बन्धी कानुनी बहसहरूमाथि दर्जनौँ लेखहरू लेख्नुभएको थियो। यी रचनाहरूले उहाँको प्रारम्भिक राजनीतिक तथा दार्शनिक विचारको विकासक्रमलाई प्रष्ट्याउँछन्।

अन्तर्राष्ट्रिय पत्रपत्रिकाहरूमा प्रकाशित सयौँ समसामयिक लेखहरू

कार्ल मार्क्सले न्युयोर्क डेली ट्रिब्युन जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय पत्रपत्रिकाहरूमा समसामयिक विश्व राजनीति, भारतमा ब्रिटिश उपनिवेशवाद, चीनको स्थिति, स्पेनिस क्रान्ति र युरोपेली कूटनीतिबारे सयौँ लेखहरू लेख्नुभएको थियो।

यी लेखहरूले उहाँको इतिहासकार र पत्रकारको रूपमा रहेको सुक्ष्म दृष्टिलाई पनि स्पष्ट पार्छन्। यसबाहेक फ्रेडरिक एंगेल्ससँग गरिएको लामो पत्राचारले पनि मार्क्सवादी दर्शनको विकासक्रम बुझ्नका लागि अपरिहार्य ऐतिहासिक दस्तावेजको काम गरेको छ।

साभार -लाेकपाटी.कम