लुसुनको जीवन र प्रगतिवादी कृतिहरू

इतिहासमा कोही मानिसहरू तरबार र बन्दुक बोकेर आउँछन्, तर कोही यस्ता हुन्छन् जसको कलमको एक थोपा मसीले सिंगो साम्राज्य र जड समाजको जग हल्लिन्छ। आधुनिक चिनियाँ साहित्यका पिता र वैचारिक आन्दोलनका प्रखर स्तम्भ लुसुन (Lu Xun) तिनै विरल प्रतिभामध्ये एक हुन्।

उनको वास्तविक नाम चोउ सुरेन भए पनि 'लुसुन' नामबाट उनले जुन वैचारिक आँधी ल्याए, त्यसले चीनको बौद्धिक र राजनीतिक नक्सा सधैँका लागि बदलिदियो। उनी कुनै दलका अध्यक्ष वा सेनाका जनरल थिएनन्, तर माओ त्सेतुङले समेत उनलाई चिनियाँ कम्युनिस्ट क्रान्तिको "सबैभन्दा दृढ सहयोद्धा" र सांस्कृतिक मोर्चाका सर्वोच्च सेनानायक भनेर श्रद्धाले शिर झुकाएका थिए।

१८८१ को सेप्टेम्बर २५ मा चीनको साओसिङमा एउटा मध्यमवर्गीय परिवारमा जन्मेका लुसुनको बाल्यकाल कुनै सुखी राजाको जस्तो थिएन। बरु, पारिवारिक विघटन, गरिबी र समाजका तीता अनुभवहरूले उनलाई सानै उमेरमा परिपक्व बनाइदिए। उनका बुबाको अकाल र पीडादायी मृत्युले उनलाई परम्परागत चिनियाँ वैद्यहरूको ढोंग र अन्धविश्वास नजिकबाट चिन्ने मौका दियो। पछि उनी आधुनिक ज्ञानको खोजीमा नानजिङ हुँदै जापान पुगे, जहाँ उनले चिकित्साशास्त्र पढ्ने निर्णय गरे।

तर, जापानमा अध्ययन गर्दा घटेको एउटा घटनाले उनको जीवनको धार सधैँका लागि फेदबाटै उथलपुथल गराइदियो। रुस-जापान युद्धको एउटा भिडियोमा आफ्नै देशका मानिसहरू विदेशी सेनाले अर्को देशका नागरिकलाई फासी दिन लागेको दृश्य कुनै भावशून्यता र उदासीनताका साथ रमाइलो मानेर हेरिरहेको देखेर उनका आँखाहरू खुले।

उनले गहिरो आत्मबोध गरे— "शारीरिक रोगले त मान्छेको ज्यान मात्रै मार्छ, तर समाजलाई खोक्रो बनाउने त यो अन्धविश्वास र वैचारिक जडताले हो। यदि मान्छेको आत्मा नै मरेको छ भने स्वस्थ शरीर हुनुको के अर्थ?" यही बिन्दुमा उनले स्टेथोस्कोप र औष्धि बोक्ने डाक्टर बन्ने बाटो छोडेर समाजको 'आत्माको उपचार' गर्न कलम उठाउने निर्णय गरे।

जापानबाट फर्केपछि लुसुनले शिक्षण र सम्पादनलाई छाने, तर उनको मुख्य तागत बन्यो उनको सिर्जनात्मक लेखन। सन् १९१८ मा जब उनले "एक पागलको डायरी" प्रकाशित गरे, तब चिनियाँ साहित्यिक जगतमा भूकम्प गयो। परम्परागत साहित्यिक भाषा छोडेर जनताले बोल्ने स्थानीय भाषामै लेखिएको यो कथाले सामन्ती समाज र संस्कृतिलाई 'मान्छे खाने' प्रवृत्तिको रूपमा नाङ्गो पारेर देखायो।

त्यसको केही वर्षपछि, १९२१ मा आएको उनको अर्को उत्कृष्ट कृति "आह क्यूको वास्तविक कथा" ले त विश्व साहित्यमै हलचल मच्चायो। 'आह क्यू' को पात्रमार्फत उनले यस्तो मनोदशालाई उजागर गरे जहाँ मानिस आफ्नै हार र अपमानलाई पनि मनग्गे चित्त बुझाएर 'विजय' मान्ने भ्रममा बाँच्छ। यो निस्संकोच तत्कालीन चिनियाँ समाजको कुरीति र आत्मसमर्पणवादी चरित्रमाथिको सबैभन्दा चोटिलो प्रहार थियो। उनका यी कथाहरू संगृहीत पुस्तकहरू "उठान" र "भगाउ" आज पनि समाजलाई गहिरो निद्राबाट झकझकाउने शक्तिशाली दस्तावेज हुन्। 'उठान' ले जाग्नुपर्ने चेतना दियो भने 'भगाउ' ले क्रान्तिपछिको निराशा र अलमललाई जीवन्त रूपमा उतार्यो।

कथाहरूमा मात्र सीमित नभई, उनले समाजका कुरीति, अन्धविश्वास र तानाशाही प्रवृत्तिविरुद्ध थुप्रै तिखा निबन्धहरू लेखे। "ग्रेभ्स", "हिट्स एन्ड पिसेस" र "फल्स फ्रीडम" जस्ता कृतिहरूमा उनले शासकहरूले जनताको नाममा थोपरेको कथित स्वतन्त्रता र अन्यायको कडा आलोचना गरे।

बाल्यकालका स्मृति समेटिएको "बिहानको घाममा साँझका फूलहरू" पढ्दा उनको कोमल हृदय र गहिरो आत्मीयता महसुस हुन्छ भने "चिनियाँ उपन्यासाको इतिहास" ले उनको प्राज्ञिक गहिराइ प्रष्ट्याउँछ। साथै, उनले म्याक्सिम गोर्कीलगायत रुसी क्रान्तिकारी साहित्यलाई चिनियाँ भाषामा अनुवाद गरेर देशका युवाहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय समाजवाद र मुक्तिको सपनासँग जोडिदिए।

लुसुनको जीवन कुनै बन्द कोठामा बसेर कल्पनामा कथा लेख्ने लेखकको मात्र थिएन; उनी सडकमा उत्रिएर भइरहेका वैचारिक र राजनीतिक संघर्षहरूको अग्रपंक्तिमा उभिने मानिस थिए। १९३० मा साङ्घाईमा 'चिनियाँ वामपन्थी लेखक संघ' को जन्म हुँदा उनी त्यसका मुख्य प्राण र संरक्षक थिए। सरकारको चरम दमन, धम्की र सेन्सरशिपका बीच पनि उनले क्रान्तिकारी लेखक र युवाहरूलाई जोगाइराखे, उनीहरूलाई वैचारिक रूपमा उभ्याइराखे र दलनविरुद्ध लेख्न कहिल्यै डगमगाएनन्।

उनी कुनै पार्टीका ठूला मन्त्री वा सर्वोच्च नेता त बनेनन्, तर उनको कलमले चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी र सिंगो क्रान्तिलाई जुन बौद्धिक र वैचारिक इन्धन दियो, त्यो नै क्रान्तिको सबैभन्दा बलियो जग बन्यो।

बौद्धिक काम, निरन्तरको मानसिक दबाब र क्षयरोगले उनको शरीरलाई क्रमशः कमजोर बनाउँदै लग्यो। अन्ततः, १९३६ अक्टोबर १९ का दिन साङ्घाईमा यो महान् आगो सधैँका लागि निभ्यो। उनको अन्त्यष्टिमा जम्मा भएको विशाल भिड र त्यहाँ राखिएको ब्यानरमा लेखिएको "जनताका महान् सेनानी" भन्ने वाक्य कुनै औपचारिक उपाधि थिएन, त्यो त लाखौँ उत्पीडित जनताको मुटुबाट निस्किएको सच्चा श्रद्धासुमन थियो।

लुसुन एउटा युगको विवेक हो। उनले आफ्ना शब्दमार्फत मानिसहरूलाई आफ्नो अन्धविश्वास र डरविरुद्ध लड्न सिकाए। आज पनि जब जब संसारमा अन्याय, जडता र थिचोमिचो हुन्छ, लुसुनका ती विचारहरू कुनै दियोझैँ बल्छन् र मानिसहरूलाई सचेत र विद्रोही बन्न बाटो देखाइरहन्छन्।

साभार-लाेकपाटी.कम