प्रकृतिको प्रतिशोध

फ्रेडरिक एंगेल्सको कृति प्रकृतिको द्वन्द्वात्मकता (Dialectics of Nature) ले प्रकृति, विज्ञान र मानव समाजबीचको सम्बन्धलाई द्वन्द्वात्मक दृष्टिले व्याख्या गर्दै पर्यावरणीय विनाश र असन्तुलनबारे गम्भीर चेतावनी दिएको छ। विशेषतः पुँजीवादी उत्पादन प्रणालीले प्रकृतिका दीर्घकालीन नियमलाई बेवास्ता गर्दै तात्कालिक अधिकतम नाफाका लागि प्राकृतिक स्रोतको अन्धाधुन्ध दोहन गर्दा उत्पन्न हुने संकटतर्फ एंगेल्सले ध्यानाकर्षण गराएका छन्।

एंगेल्सको प्रसिद्ध चेतावनी छ—प्रकृतिमाथि हासिल गरेका मानव विजयप्रति हामी अत्यधिक आत्ममुग्ध हुनु हुँदैन, किनकि प्रत्येक विजयको प्रकृतिले कुनै न कुनै रूपमा बदला लिन्छ। मानवले हासिल गरेको विजयले सुरुमा अपेक्षित परिणाम दिए पनि त्यसका दोस्रो र तेस्रो चरणमा पूर्णतः फरक तथा अप्रत्याशित परिणामहरू देखा पर्न सक्छन्।

यसको उदाहरण दिँदै एंगेल्सले मेसोपोटामिया, ग्रीस र एसिया माइनरका बासिन्दाले खेतीयोग्य भूमि विस्तार गर्न वनजंगल विनाश गर्दा ती क्षेत्र क्रमशः उजाड र मरुभूमिमा परिणत भएको उल्लेख गरेका छन्। त्यस्तै, आल्प्स क्षेत्रका किसानले सल्लाका जंगल नष्ट गर्दा माटोको क्षय, पहिरो र बाढीजस्ता समस्या बढेको उदाहरण उनले प्रस्तुत गरेका छन्।

यसबाट एंगेल्सले एउटा महत्वपूर्ण तथ्य स्थापित गर्न खोजेका छन्—मानिस प्रकृतिभन्दा बाहिर उभिएको शासक होइन, प्रकृतिकै अभिन्न अङ्ग हो। प्रकृतिमाथि गरिने हस्तक्षेप अन्ततः मानव समाजमै फर्केर आउने परिणामसँग जोडिएको हुन्छ।

पर्यावरणीय संकट र सामाजिक रूपान्तरण

एंगेल्सका अनुसार प्रकृतिको अन्धाधुन्ध दोहनलाई केवल व्यक्तिगत व्यवहार वा प्राविधिक समस्याका रूपमा हेर्न मिल्दैन। यसको सम्बन्ध उत्पादन प्रणाली र सामाजिक–आर्थिक संरचनासँग पनि जोडिएको हुन्छ।

उनको विश्लेषणमा पुँजीवादी उत्पादन प्रणाली तात्कालिक र अधिकतम नाफाको खोजीबाट निर्देशित हुन्छ। यस्तो उत्पादन प्रक्रियाले प्राकृतिक स्रोतको पुनरुत्पादन, पर्यावरणीय सन्तुलन र दीर्घकालीन सामाजिक हितलाई गौण बनाउने जोखिम हुन्छ।

त्यसैले मानिस र प्रकृतिबीचको सन्तुलन कायम गर्न प्रकृतिका वैज्ञानिक नियम बुझ्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। उत्पादनका साधनमाथिको स्वामित्व, उत्पादनको उद्देश्य र उत्पादन प्रक्रियामाथिको सामाजिक नियन्त्रणजस्ता आधारभूत प्रश्न पनि सम्बोधन गर्नुपर्छ। एंगेल्सको दृष्टिमा उत्पादन प्रक्रियालाई सचेत, वैज्ञानिक र सामाजिक हितअनुकूल ढंगले व्यवस्थित नगरेसम्म पर्यावरणीय संकटको स्थायी समाधान कठिन हुन्छ।

आजको विश्वमा एंगेल्सको सान्दर्भिकता

एक्काइसौँ शताब्दीमा एंगेल्सका यी विचारहरू अझ सान्दर्भिक देखिन्छन्। विश्वव्यापी तापमान वृद्धि, जैविक विविधताको तीव्र ह्रास, समुद्रको अम्लीकरण, हिमनदी पग्लने क्रम तथा हिमालय क्षेत्रमा बढ्दो बाढी, पहिरो र अन्य जलवायुजन्य जोखिमले प्रकृतिमाथिको असन्तुलित हस्तक्षेपका गम्भीर परिणामबारे प्रश्न उठाइरहेका छन्।

विशेषगरी हिमालय क्षेत्रमा देखिने विनाशकारी बाढी र पहिरोजस्ता घटनालाई केवल प्राकृतिक प्रकोपका रूपमा मात्र हेर्नुभन्दा जलवायु परिवर्तन, अनियन्त्रित पूर्वाधार निर्माण, वन तथा नदी प्रणालीमाथिको हस्तक्षेप र प्राकृतिक स्रोतको अव्यवस्थित दोहनसँग जोडेर हेर्नुपर्ने बहस बढिरहेको छ। यही सन्दर्भमा एंगेल्सको ‘प्रकृतिको प्रतिशोध’ सम्बन्धी चेतावनी आज पनि विचारणीय बनेको छ।

आधुनिक इको–मार्क्सवादी चिन्तनले पनि प्रकृति र उत्पादन प्रणालीबीचको सम्बन्धलाई केन्द्रमा राख्दै पर्यावरणीय संकटलाई आर्थिक तथा सामाजिक संरचनासँग जोडेर विश्लेषण गरिरहेको छ। यसले वातावरणीय न्याय, स्रोतको समान वितरण र दिगो विकासबारेको बहसलाई थप गहिरो बनाएको छ।

मूल सन्देश

प्रकृतिको द्वन्द्वात्मकता ले विज्ञानलाई दर्शनसँग र दर्शनलाई वैज्ञानिक दृष्टिकोणसँग जोड्ने प्रयास गर्छ। यसको मूल सन्देश प्रकृतिलाई जित्ने होइन, प्रकृतिका नियम र सीमालाई बुझेर त्यससँग सहअस्तित्व कायम गर्ने हो।